🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:21:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सात्म्य
sātmya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सात्म्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सारूप्य । सरूपता ।
२. वैद्यक के अनुसार वह रस जिसके सेवन से शरीर का किसी प्रकार का उपकार होता हो और जिसके फलस्वरूप प्रकृतिविरुद्ध कोई कार्य करने पर भई शरीर का अनिष्ट न होता हो ।
३. ऋतु, काल, देश आदि के अनुकूल पड़नेवाला आहार विहार आदि ।
४. अनुकूलता (को॰) ।
५. आदत । स्वभाव (को॰) ।
सात्म्य २ वि॰ अनुकूल । रुचिकर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सात्म्य mfn. agreeable to nature or natural constitution, wholesome, Suśr.; Car.
सात्म्य m. suitableness, wholesomeness, ib.
सात्म्य m. habit, habituation, diet (˚तस् ind. ‘from habit’; ifc. = ‘used to’), ib.
सात्म्य m. community of essence or nature with (instr. or gen.), BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1200,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सात्म्यं, त्रि, सुखजनकम् । आत्मनो हितं कर्म्म आत्म्यं आत्म्येन सह वर्त्तमानं सात्म्यम् । इति भैषज्यरत्नावली ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । ४५ । “सर्व्वप्राणभृतां तस्मात् सात्म्यं क्षीरमिहो- च्यते ॥” “सात्म्यं नाम तद्यत् सातत्येनोपसेव्यमानमुप- शेते । तत्र ये धृतक्षीरतैलमांसरससात्म्याः सर्व्व- रससात्म्याश्च ते बलवन्तः क्लेशसहाः चिर- जीविनश्च भवन्ति । रूक्षनित्याः पुनरेक- रससात्म्याश्च ये ते प्रायेणाल्पबलाश्चाक्लेशा- सहाः अल्पायुषोऽल्पसाधनाश्च ।” इति चरके विमानस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥ “यो रसः कल्पते यस्य सुखायैव निषेवितः । व्यायामजातमन्यद्वा तत्सात्म्यमिति निर्द्दिशेत् ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ३६ अध्याये ॥ क्ली, देवत्वम् । यथा, भागवते । ६ । १८ । २० “इन्द्रेण प्रापिताः सात्म्यं किं तत् साधु कृतं हि तैः ॥” सारूप्यम् । यथा, तत्रैव । ७ । १० । ४० । “नृपाश्चैद्यादयः सात्म्यं हरेस्तच्चिन्तया ययुः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-326-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें