🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:54:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वल
vala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वल सों करिहै ग्रास कह— । (नेपथ्य में) हैं मेरे जीते चंद्र को कौन वल से ग्रास कर सकता ? सूत्र॰—जेहि बुध रच्छत 'आप' । भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ १३८ । यहाँ सूत्रधार ने तो ग्रहण का विषय कहा था किंतु चाणक्य ने 'चंद्र' शब्द का अर्थ चंद्रगुप्त प्रकट करने प्रवेश करना चाहा, इसी से उद्घघातक प्रस्तालना हुई ।
वल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मेघ ।
२. एक असुर का नाम । विशेष—यह देवताओं की गौएँ चुराकर एक गुहा में जा छिपा था । इंद्र उस गुहा को छेंककर उसमें से गौओं को छुड़ा लाए थे । फिर वल ने बैल का रूप धारण किया और वह बृहस्पति के हाथ से मारा गया । दे॰ बल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वल m. ‘enclosure’, a cave, cavern, RV.; AV.; Br.
a cloud, Naigh. i, 10
a beam or pole, KātyŚr., Sch.
N. of a demon (brother of Vṛtra, and conquered by Indra; in later language called बल, q.v.)
2. वल = वलि (see शत-वल).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (927,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वल संवरणे भ्वा० आत्म० सक० सेट् । वलते अवलिष्ट । ववलतुः वा घटा० ।
वल न० वल्यतेऽनेन वल--क । सैन्ये रायमु० बलशब्दार्थे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4857,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)लं, क्ली, (बलते विपक्षान् हन्तीति । बल + पचा- द्यच् ।) सैन्यम् । (यथा, भगवद्गीतायाम् । १ । १० । “अपर्य्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्य्याप्तन्त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥”) स्थौल्यम् । सामर्थ्यम् । अत्र शेषस्य पर्य्यायः । द्रविणम् २ तरः ३ सहः ४ शौर्य्यम् ५ स्थाम ६ शुष्मम् ७ शक्तिः ८ पराक्रमः ९ प्राणः १० । इत्यमरः । २ । ८ । १०२ ॥ महः ११ शूष्म १२ । इति शब्दरत्नावली ॥ ऊर्ज्जः १३ । इति जटाधरः ॥ तद्वैदिकपर्य्यायः । ओजः १ पा(वा)जः २ शवः ३ तरः ४ तवः ५ त्वक्षः ६ शर्द्धः ७ बाधः ८ नृम्णम् ९ तविषी १० शुष्मम् ११ शुष्णम् १२ शूषम् १३ दक्षः १४ वीळुः १५ च्यौत्नम् १६ सहः १७ यहः १८ वधः १९ वर्गः २० वृजनम् २१ वृक् २२ मज्मना २३ पौंस्यानि २४ धर्णसिः २५ द्रविणम् २६ स्यन्द्रासः २७ शम्बरम् २८ । इत्यष्टाविंशतिर्ब्बलनामानि । इति वेदनि- घण्टौ । २ । ९ ॥ (यथा, मनुः । २ । ५५ । “पूजितं ह्यशनं नित्यं बलमूर्जञ्च यच्छति ॥”) तत्तु गर्भस्थबालकस्य षष्ठे मासि भवति । इति सुखबोधः ॥ गन्धरसः । रूपम् । इति मेदिनी । ले, ३७ ॥ शुक्रम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । २९३ ॥ (यथाह सुश्रुतः । “धातूनां यत्परं तेजस्तत् खल्वोज स्त्रदेव बलमित्युच्यते ॥”) वपुः । इति जटाधरः ॥ (यथा, रामायणे । ७ । १ । ३३ । “कीदृशो वै प्रभावोऽस्य किं बलं कः परा- क्रमः ॥”) पल्लवम् । इति शब्दरत्नावली ॥ रक्तः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (बलमस्यास्तीति । बल + अर्श आद्यच् ।) बलयुक्ते, त्रि । इति मेदिनी ॥ * ॥ सद्योबलकराणि बलहराणि च यथा, -- “सद्योबलकरास्त्रीणि बालाभ्यङ्गं सुभोजनम् । सद्योबलहरास्त्रीणि अध्वानं मैथुनं ज्वरः ॥” [] बलकारकौषधं यथा, गारुडे । ११५ । १९६ अः । “शिवामलकचूर्णं वै मधुना उदकेन वा । बलानि कुर्य्यान्नासाया प्रत्युषे भक्षणं शिव ! ॥” पारिभाषिकबलानि । यथा, -- “विद्याभिजनमित्राणि वृद्धिसत्त्वधनानि च । तपःसहायवीर्य्याणि दैवञ्च दशमं बलम् ॥” इति महाभारते आपद्धर्म्मः ॥ अपि च । “अबलस्य बलं राजा बालस्य रुदितं बलम् । बलं मूर्खस्य मौनन्तु तस्करस्यानृतं बलम् ॥” * ॥ अपि च । “क्षत्त्रियाणां बलं युद्धं व्यापारश्च बलं विशाम् । भिक्षा बलं भिक्षुकाणां शूद्राणां विप्रसेवनम् ॥ हरौ भक्तिर्हरेर्दास्यं वैष्णवानां बलं हरिः । हिंसा बलं खलानाञ्च तपस्या च तपस्विनाम् ॥ बलं वेशश्च वेश्यानां योषितां यौवनं बलम् । बलं प्रतापो भूपानां बालानां रुदितं बलम् ॥ सतां सत्यं बलं मिथ्या बलमेवासतां सदा । अनुगानामनुगमः स्वल्पस्वानाञ्च सञ्चयः ॥ विद्या बलं पण्डितानां बाणिज्यं बणिजां बलम् । शश्वत्सुकर्म्मशीलानां गाम्भीर्य्यं साहसं बलम् ॥ धनं बलञ्च धनिनां शुचीनाञ्च विशेषतः । बलं विवेकः शान्तानां गुणिनां बलमेकता ॥ गुणो बलञ्च गुणिनां चौराणाञ्चौर्य्यमेव च । विप्रवाक्यञ्च कापट्यमधर्म्ममृणिनां बलम् ॥ हिंसा च हिंस्रजन्तूनां सतीनां पतिसेवनम् । वरशापौ सुराणाञ्च शिष्याणां गुरुसेवनम् ॥ बलं धर्म्मो गृहस्थानां भृत्यानां राजसेवनम् । बलं स्तवः स्तावकानां ब्रह्म च ब्रह्मचारिणाम् ॥ यतीनाञ्च सदाचारो न्यासः सन्न्यासिनां बलम् । पापं बलं पातकिनां सुभक्तानां हरिर्बलम् ॥ पुण्यं बलं पुण्यवतां प्रजानां नृपतिर्बलम् । फलं बलञ्च वृक्षाणां जलधीनां जलं बलम् ॥ जलं बलञ्च शस्यानां मत्स्यानाञ्च जलं बलम् । शान्तिर्बलञ्च भूपानां विप्राणाञ्च विशेषतः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणेशखण्डे ३५ अध्यायः ॥
ब(व)लः, पुं, (बलते निरूपयति स्वेष्टमिति । बल + अच् । बलदेवपक्षे नामैकदेशग्रहणाच्चापि सिध्यति भीमादिवत् ।) काकः । (यथा, महा- भारते । ७ । ६ । २५ । “गृध्राः श्वेना बलाः कङ्का वायसाश्च सहस्रशः ॥”) बलदेवः । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ४ । ५ । १९ । “पूष्णो ह्यपातयत् दन्तान् कलिङ्गस्य यथा बलः ॥”) अस्य पत्न्यादीनां नामा
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वल" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें