🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:08:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वलन
valana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वलन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ज्योतिष शास्त्रानुसार ग्रह, नक्षत्रादि का सायनांश से हटकर चलना । विचलन । वक्रगति ।
२. गोल में घूमना । चक्कर खाना (को॰) ।
३. क्षोभ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वलन n. (ifc. f(आ). ) turning, moving round in a circle, waving, undulation, agitation, Kāv.; Sāh.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (927,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वलनं [वल्-भावे ल्युट्] 1 Moving, turning towards. --2 Moving round in a circle. --3 (In astr.) Deflection. --4 Agitation, excitement.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0950-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वलन न० वल--भावे ल्युट् । १ सम्बरणे सि० शि० उक्ते दृक्व- र्मादिसंस्काराङ्गे २ कदम्बयाम्योत्तरयोरन्तर तत्स्वरू- पादिकं तत्रोक्तं प्रदर्श्यते “तुलाजाद्योर्हि यंपाते विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोः । स्यातां याम्योत्तरे भिन्ने परक्रान्त्यन्तरे च ते । आयनं तलनं तत्र जिनांशज्यासमं ततः । एकैवायनसंधौ तु तयोः स्याद्दक्षिणोत्तरा । एकैव तद्वशात् प्राची तत्र नो वलनं ततः । तदन्तरेऽनुपातेन स्वेटकोटिक्रमज्यका । जिन- ज्याघ्नी द्युजीवाप्तायनदिग्वलनं भवेत् । एवमेव हि संपाते विषुवत्समवृत्तयोः । उन्मण्डलं भवेत् तत्र विषु- वद्दक्षिणोत्तरा । क्षितिजं समवृत्तस्य पलज्या च तदन्त- रम् । क्षितिजेऽक्षज्यया तुल्यमक्षजं वलनं ततः । तयोरेकैव याम्योदङ्न मध्ये वलनं ततः । नतक्रम- ज्यया माध्यमन्तरे त्वनुपाततः । नतं खाङ्काहतं भक्तं द्युदलेनाप्तभागकैः । क्रमज्याक्षज्यया क्षुण्णा द्युज्याभक्ता- क्षजं मवेत् । प्राक् सौम्यं पश्चिमे याम्य” तच्चापैक्यान्त- रात् स्फुटम् । एवमेव च संपातो यः क्रान्विममवृ- त्तयोः । परमं तत्र तत्कालवलनैक्यान्तरं स्फुटम् । [] अग्रतः पृष्ठतस्तस्मात् क्रान्तिवृत्ते त्रिभेऽन्तरे । तयो- र्याम्योत्तरैकत्वात् तत्र नो बलनं स्फुटम् । न स्पष्ट- बलनाभावस्तत्र स्यादुत्क्रमज्यया । क्रमज्यया ततः कार्यं दाट्यार्थं कथ्यते पुनः । सर्वतः क्रान्तिसृत्राणां ध्रुवे योगो भवेद्यतः । विषुवन्मण्डलप्राच्या ध्रुवे याम्या तथोत्तरा । सर्वतः क्षेपसूत्राणां ध्रुवाज्जिनलवान्तरे । यागः कदम्बसंज्ञोऽयं ज्ञेयो वलनबोधकृत् । तत्राप- मण्डलप्राच्या याम्या सौम्या च दिक् सदा । कदम्ब- भ्रमवृत्तं च बध्नीयात् परितो ध्रुवात् । गोले तु जिन- तुल्यांशैस्तत्र ज्या क्रान्तिशिञ्जिनी । सर्वतः समवृत्ताच्च याम्योदक्कुजसंगमे । तत्तिर्य्यग्गतसूत्राणां योगः स समसंज्ञकः । समध्रुवकदम्बानामुपरि द्यचरान्नयेत् । सूत्राणि वृत्तरूपाणि वलनानि तदन्तरे । अक्षजं वलनं मध्ये स्यात् समध्रुवसूत्रयोः । कदम्बध्रुवसूत्रान्तरायनं च त्रिभे ग्रहात् । कदम्बसमसूत्रान्तः स्फुटं सर्वदिशां च तत् । अथ वा परितः खेटात् खाङ्कभागान्तरे न्यसेत् । त्रिज्यावृत्तं ततस्तत्र विषुवत्समवृत्तयोः । मध्ये- ऽक्षवलनं विद्याद्विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोः । अन्तरं चायनं क्रान्तिसमवृत्तान्तरे स्थुटम् । तत्रापमण्डलं प्राची तस्या याम्योत्तरः शरः । वलनानयने क्षेपः क्षिप्तो यैस्ते कुबुद्धयः । नक्रादिश्च कदम्बश्च स्यातां याम्योत्तरे समम् । आयनं बलनं तस्मान्नायनादौ प्रजायते । ततो भ्रमति गोले स मकरादिर्यथा यथा । तथा तथा भ्रमत्येम कदम्बो निजमण्डले । कुम्भादावथ मीनादौ याम्यीदग्वल- यस्थिते । जायते वलनं तद्यत् सौम्यसूत्रकदम्बयोः । अन्तरं शिञ्जिनीरूपं कदम्बभ्रममण्डले । अयनाद्गत- कालांशक्रमक्रान्तिज्यका हि सा । उत्क्रमज्या यतो वाणः शिञ्जिनी तु क्रमज्यका । सत्रिभार्कात् क्रम- क्रान्तिज्यातो बलनमायनम् । यैरुक्तमुत्क्रमक्रान्त्या भ्रान्त्या तैर्नाशितं हि तत् । युक्त्यानयैव विज्ञेयमक्षजं च क्रमज्यया । परोक्तेरन्यथा ब्रूयाद्यः परान् न प्रदू- षयेत् । तस्यैव दूषणं तद्धि न दोषोऽतोऽन्यढूषणे । उत्क्रमज्यानिरासोऽयमन्यथा वाथ कथ्यते । जिनांशै- र्जिनवृत्ताख्यं कदम्बात् परितो न्यसेत् । क्रान्तियाम्यो- त्तरं वृत्तं कदम्बद्वयकीलयोः । प्रोतं कृत्वा चलं न्यस्तं द्वन्द्वःन्ते स्याद् ध्रुवोपरि । द्वन्द्वान्ताच्चाल्यतेऽंशैर्यैस्तैरेव चलति ध्रुवात् । जिनवृत्ते तदंशानां तत्र ज्या क्रान्ति- शिञ्जिनी । आयनं सैव वलनं द्युन्याग्रे जायते ग्रहात् । [] ग्रहध्रुवान्तरे यस्माद्द्युज्या चापांशकाः सदा । त्रिज्या- वृत्ते
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें