🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:45:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कद
kada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कद २ संज्ञा पुं॰ [फा॰] जमाई हुई चीनी । मिस्री । उ॰—हक में आशिक के तुझल बाँका बचन । कंद है नेशकर है शक्कर है ।—कविता कौ॰, भा॰ ४, पृ॰ ३९ । यौ॰—कलाकंद । गुलकंद ।
कद १ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰ कद्द] [वि॰ कद्दी]
१. इर्ष्या । द्वेष । शत्रुता । जैसे,—वह न जाने क्यों, हमसे कद रखता है ।
२. हठ । जिद । जैसे,—उनको इस बात की कद हो गई है ।
कद २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कं=जल+द=ददाति] बादल । मेघ ।
कद ३ वि॰ [सं॰]
१. जल देनेवाला ।
२. आनंद या हर्ष देनेवाला [को॰] ।
कद † ३ अव्य॰ [सं॰ कदा] कब । किस दिन । किस समय । उ॰—पुरष जनम तू कद पामेला, गुण कद हरि रा जासी ।—रघु॰ रू॰, पृ॰ १६ ।
कद ५ संज्ञा पुं॰ [अ॰ कद] डील । ऊँचाई । उ॰—बामन बामन मृदु कुमुद गनै, अंजन से जैतकर अंजन के कद हैं ।—मातिराम ग्रं॰ पृ॰ ३५३ । यौ॰—कद्देआदम=मानव शरीर के बराबर ऊँचा । विशेष—इसका प्रयोग साधारणतः प्राणियों और पौधों के लिये ही होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क—द m. ‘water-giver’, a cloud, L.
क-द See 3. क.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (240,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कद a. 1 Giving water. --2 Giving happiness. --दः A cloud.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0374-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कद रोदने, वैक्लव्ये अक० आह्वाने मक० भ्वा० इदित् पर० सट् । कन्दति अकन्दीत् । चकन्द कन्दनम् प्रनिकन्दति
कद विह्वलीभावे दिवा० आत्म० अक० सेट् । कदयते अकदिष्ट । चकदे । घटादि णिच्--कदयति ते । कदनम् णिच्--ल्युट् । कदनम् कद्यतेः कृदयतेर्वा क्विप् कद् ।
कद पु० कं ददाति दा--क । १ मेघे शब्दर० २ जलदायके ३ सुखदायके च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1640,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कद, इ रोदन । आह्वाने । वैक्लव्ये । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (भ्वां--परं--सकं अकं च--सेट्--इदित् ।) इ कर्म्मणि कन्द्यते । इति दुर्गादासः ॥
कद, ष म ङ वैक्लव्ये । विह्वलीमावे । इति कविकल्प- द्रुमः । (भ्वादिं--आत्मं--अकं--सेट्--घटादि ।) ष कदा । म कदयति । ङ कदते । इति दुर्गादासः ॥
कदः, पुं, (कं जलं ददाति । क + दा + क ।) मेघः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-017-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कद" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें