🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:53:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पर्जन्य
parjanya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पर्जन्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बादल । मेघ ।
२. विष्णु ।
३. इंद्र ।
४. सूर्य (को॰) ।
५. मेघगर्जन (को॰) ।
६०. वर्षा (को॰) ।
७. कश्यप ऋषि की स्त्री के एक पुत्र का नाम जिसकी गिनती गंधर्वों में होती है । यौ॰— पर्जन्यपत्नी = जिसका पति पर्जन्य हो । शाची । पर्जन्य- सूक्त = ऋग्वेदोक्त एक सूक्त जिसमें पर्जन्य का वर्णन है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्जन्य m. (√ पृच्, or पृज् ?) a rain-cloud, cloud, RV. &c. &c.
rain, Bhag. iii, 14
rain personified or the god of rain (often identified with Indra), RV. &c. &c.
N. of one of the 12 Ādityas, Hariv.
of a Deva-gandharva or Gandharva, MBh.; Hariv.
of a Ṛṣi in several Manv-antaras, Hariv.; MārkP.
of a Prajā-pati (father of Hiraṇya-roman), VP.
पर्जन्य [cf. Goth. fairguni; Icel. fiörgyn; Lith. perkúnas.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (606,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्जन्यः 1 A rain-cloud, thundering cloud, a cloud in general; प्रवृद्ध इव पर्जन्यः सारंगैरभिनंदितः R. 17. 15; Mk. 10. 60. --2 Rain; अन्नाद्भवंति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः Bg. 3. 14. --3 The god of rain, i. e. Indra. --4 The muttering or roaring of clouds. --5 N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0684-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्जन्य पुं० पृधु--सेचने अन्थ जान्तादेशः । १ द्रन्द्रे २ मेघे मेदि० “यज्ञाद्भवति पर्जन्यः” इति मनुः । ३ मेषशब्दे विश्वः पर्जन्य “इव सर्वान् कामादभिवर्षति । ४ विष्णौ पु० । “कुमुदः कुन्दरः कुन्दः पर्जन्यः पावनीऽनिलः” विष्णुस- ५ दांरुहरिद्रायां स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4260,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्ज्जन्यः, पुं, (पर्षति सिञ्चति वृष्टिं ददातीति । पृषु सेचने + “पर्ज्जन्यः ।” उणां । ३ । १०३ । इति निपातनात् षकारस्य जकारत्वे साधुः ।) इन्द्रः । (यथा, ऋग्वेदे । ६ । ५२ । १६ । “अग्नीपर्ज्जन्याववतं धियं मेऽस्मिन् हवे सुहवा शब्दायमानमेघः । इत्यमरः । ३ । ३ । १४६ ॥ मेघशब्दः । इति विश्वः ॥ अगर्ज्जन्नपि मेघ । इति भरतः ॥ यथा, श्रीभगवद्गीतायाम् । “यज्ञाद्भवति पर्ज्जन्यः पर्ज्जन्यादन्नसम्भवः ॥” (कश्यपपत्न्या मुनेः पुत्त्रविशेषः । स तु गन्धर्व्व- विशेषः । यथा, महाभारते । १ । ६५ । ४४ । “तथा शालिशिरा राजन् ! पर्ज्जन्यश्च चतुर्द्दश । कलिः पञ्चदशस्त्वेषां नारदश्चैव षोडशः ॥” पर्ज्जन्य इव सर्व्वकामप्रदानात् विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । १०० । “कुमुदः कुन्दरः कुन्दः पर्ज्जन्यः पावनोऽनिलः ॥” “पर्ज्जन्यवदाध्यात्मिकादितापत्रयं शमयति सर्व्वान् कामानभिवर्षतीति पर्ज्जन्यः ।” इति शाङ्कर- भाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-071-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पर्जन्य" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें