🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:16:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पारण
pāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पारण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी व्रत या उपवास के दूसरे दिन किया जानेवाला पहला भोजन और तत्संबंधी कृत्य । विशेष— व्रत के दूसरे दिन ठीक रीति से पारण न करे तो पूरा फल नहीं होता । जन्माष्टमी को छोड़कर और सब व्रतों में पारण दिन को किया जाता है । देवपूजन करके और ब्राह्मण खिलाकर तब भोजन या पारण करना चाहिए । पारण के दिन काँसे के बर्तन में न खाना चाहिए, मांस, मद्य, मधु न खाना चाहिए, मिथ्याभाषण, व्यायाम, स्त्रीप्रसंग आदि भी न करना चाहिए । ये सब बातें वैष्णवों के लिये विशेष रूप से निषिद्ध हैं ।
२. तृप्त करने की क्रिया या भाव ।
३. मेघ । बादल ।
४. समाप्ति । खातमा । पूरा करने की क्रिया या भाव ।
५. अध्ययन । पठन । पढ़ना (को॰) ।
६. किसी ग्रंथ का पूर्ण विषय (को॰) ।
पारण २ वि॰
१. पार करनेवाली ।
२. उद्धारक । रक्षक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारण mfn. bringing over, delivering, Hariv.
पारण m. a cloud (as ‘crossing’, sc. the sky), L.
पारण n. carrying through, accomplishing, fulfilling, MBh.
conclusion (esp. of a fast, with or sc. व्रत-)
पारण n. eating and drinking after a fast, breakfast (also f(आ). ), Kāv.; Pur.; Rājat.
पारण n. satisfaction, pleasure, enjoyment (also, f(आ). ), Ragh.; Bālar.
पारण n. going through, reading, perusal (also f(आ). and ˚ण-कर्मन्, n.), MBh.; Hariv.
पारण n. completeness, the full text, L.
पारण ˚णीय. See under 1. पार, p. 619, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (619,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारण a. [पॄ भावे ल्युट्] 1 Carrying across, bringing over. --2 Saving, delivering. --णः 1 A cloud. --2 Satisfaction. --णं 1 Accomplishing, fulfilling. --2 Reading through, perusal. --3 Eating after a fast, concluding a fast. --4 The complete text of a book. --णा 1 Eating after a fast, concluding a fast; कारय चक्षुषी पारणां Vb. 1; R. 2. 39, 55, 70. --2 Eating (in general); Ku. 5. 22; (अभ्यवहारकर्म Malli.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0695-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारण न० पार--भावे ल्युट् । १ व्रतान्तभोजने युच् पारणा तत्रार्थे । “पारणं पावनं पुंसां सर्वपापप्रणाशनम । उपवासाङ्गभूतञ्च फलदं शुद्धिकारणम् । सर्वेष्वेवोपवा- सेषु दिवा पारणमिष्यते । अन्यथा फलहानिः स्यादृते धारणपारणम । न रात्रौ पारणं कुर्य्यादृते वै रोहि- णीवतात् । निशायां पारणं कुर्य्याद्वर्जयित्वा महानि- शास् । पृर्वाह्णे पारणं शस्तं कृत्वा विप्र । सुरार्चनम् । सर्वेषां सम्मतं कुर्य्यादृते वै रोहिणीव्रतम्” व्रह्मवै० श्रीकृष्णजन्मखण्डे ८ अ० । जन्माष्टमीशब्दे एकादशी- शब्दे च दृश्यम् । ल्यु । २ मेघे पु० शब्दमाला । ३ ऋ- षिभेदे । पारणस्यर्षेरपत्यम् इञ् । पारणि तदपत्ये । ततः यूनि फञ् पारणायन यूनि तदपत्ये । तौल्वला० फिञो न लुक् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4311,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारणः, पुं, (पारयतीति । पार + णिच् + ल्युः ।) मेघः । इति शब्दमाला ॥
पारणं, क्ली, (पार + भावे ल्युट् ।) उपवास- व्रतान्तरदिवसकर्त्तव्यप्राथमिकभोजनम् । विव- रणमस्य पारणाशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-119-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पारण" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें