🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:42:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रायण
prāyaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रायण संज्ञा पु॰ [सं॰]
१. एक स्थान से दूसरे स्थान पर जाना । स्थानांतर गमन ।
२. एक शरीर त्यागकर दूसरे शरीर में जाना । शरीरपरिवर्तन ।
३. जन्मांतर ।
४. अनशन व्रत द्वारा शरीरत्याग ।
५. वह पथ्य या आहार जो अनशन व्रत की समाप्ति पर ग्रहण किया जाता है । पारण ।
६. प्रवेश । प्रारंभ ।
७. जीवनपथ । जिवितावस्था ।
८. शरण लेना (को॰) ।
९. एक प्रकार का खाद्य पदार्थ जो दूध में मिलकर बनता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रायण mfn. going forth, going, VS.
प्रायण n. entrance, beginning, commencement, TS.; Br.; Up.
the course or path of life, MBh.; BhP.
going for protection, taking refuge, BhP.
departure from life, death, voluntary d˚ (˚णं-√ कृ, to court d˚), Mn. ix, 323
a kind of food prepared with milk, Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (708,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रायणं 1 Entrance, beginning, commencement. --2 The path of life. --3 Voluntary death; Ms. 9. 323. --4 Taking refuge.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0775-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रायण न० प्र + अय--भावे ल्युट् । १ देहत्यागेन स्थानान्तरगमने मनुः ९ । ३२३ श्लो० उदा० । २ प्रारम्भे च “सैषा त्रि- वृत्प्रायणा” ताण्ड्य० ब्रा० २ । १५ । ३ “त्रिवृत् ऋग्स्तवकः प्रायणे प्रारम्भे यस्याः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4526,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें