🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:44:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रायणीय
prāyaṇīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रायणीय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सोमय याग में पहली सुत्या के दिन का कर्म ।
२. प्रारंभिक कर्म । उदनीय का उल्टा ।
३. सोम याग का प्रथम दिवस (को॰) ।
प्रायणीय २ वि॰ आरंभ संबंधी । प्रारंभिक । जैसे, प्रायणीय याग, प्रायणीय कर्म, प्रायणीयातिरात्र, प्रायणीयेष्टि इत्यादि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रायणीय mfn. relating to the entrance or beginning, introductory, Br.; ĀśvŚr.
प्रायणीय m. (scil. याग or कर्म-विशेष or अतिरात्र) the introductory libation or the first day of a Soma sacrifice, Br.; ŚrS.
प्रायणीय n. = (m.), ib. (-त्व n., Kapiṣṭh.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (708,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रायणीय a. Introductory, initial, initiatory. --यं The first. --यः 1 An introductory libation at a Soma sacrifice. --2 The first day of a Soma sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0775-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रायणीय त्रि० प्रायणं आरम्भदिनं तत्र विहितः छ । १ प्रारम्भदिने २ गवामयनप्रथमाहादौ च विहिते अतिरात्रे यागभेदे च “प्रायणीयेऽद्य सुत्यामेके” कात्या० श्रौ० १२ । ६ । २६ “प्रायणीयोऽतिरात्र एवाह साध्यः” देव- नाथः । ताण्ड्य० ब्रा० ४ । २ । १ । २ भाष्ये द्वितीयाह- स्यैव प्रायणीयसंज्ञा तन्निरुक्तिश्च दर्शिता यथा “प्रायणीयमेतदहर्भवति” मू० । “एतद्वक्ष्यमाणमहः प्रा- यणीयं प्रकर्षेण यान्ति गच्छन्ति स्वर्गमनेनोत व्युत्- पत्तेः । एतत्संज्ञं गवामयनस्य द्वितीयमहरनुष्ठेयं भ- वति । यद्यपि श्रुत्यन्तरे प्रथमविहितस्थातिरात्रस्थैव प्रायणीय इति संज्ञा प्रसिद्धा तथापि प्रथमोत्तमयोरति- रात्रयोः सर्वत्र साधारणत्वादस्यैवाह्नो गवामयने असा- धारणं प्राथम्यमिति कृत्वा एतदादिकं गवायनस्वरूप- मित्यस्मिन् द्वितीयेऽहनि प्रायणीयशब्दोऽत्र प्रयुज्यते । उक्तमहन्नौमनिर्वचनद्वरा प्रशंसति” भा० “प्रायणीयेन वा अह्ना देवाः स्वर्गं लोकं प्रायन् यत् प्रायंस्तत् प्रायणीयस्य प्रायणीयत्वम्” मू० “पुरा देवाः प्रायणीयेन प्रायणीया- ख्येन खल्वह्ना स्वर्गं लोकं प्रायन् प्राप्ताः यद्यस्मात् प्रायन् स्वर्गं प्रागमन् तस्मादस्याह्नः प्रायणीयत्वं प्राय- णीयसाधारणत्वात् प्रायणीयमिति नाम सम्पन्नम्” भा० । तदहः कर्त्तव्यत्वादतिरात्रस्य प्रायणीयसंज्ञेति बोध्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4526,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें