🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:23:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रायण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रायण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रायण

अर्थ: प्रवेश, आरंभ, शुरू

व्युत्पत्ति: प्र + अय् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रायण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रायण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रायण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रायणम्प्रायणेप्रायणानि
द्वितीयाप्रायणम्प्रायणेप्रायणानि
तृतीयाप्रायणेनप्रायणाभ्याम्प्रायणैः
चतुर्थीप्रायणायप्रायणाभ्याम्प्रायणेभ्यः
पञ्चमीप्रायणात् / प्रायणाद्प्रायणाभ्याम्प्रायणेभ्यः
षष्ठीप्रायणस्यप्रायणयोःप्रायणानाम्
सप्तमीप्रायणेप्रायणयोःप्रायणेषु
सम्बोधनहे प्रायणहे प्रायणेहे प्रायणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रायण
प्रायण
prāyaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रायण संज्ञा पु॰ [सं॰]
१. एक स्थान से दूसरे स्थान पर जाना । स्थानांतर गमन ।
२. एक शरीर त्यागकर दूसरे शरीर में जाना । शरीरपरिवर्तन ।
३. जन्मांतर ।
४. अनशन व्रत द्वारा शरीरत्याग ।
५. वह पथ्य या आहार जो अनशन व्रत की समाप्ति पर ग्रहण किया जाता है । पारण ।
६. प्रवेश । प्रारंभ ।
७. जीवनपथ । जिवितावस्था ।
८. शरण लेना (को॰) ।
९. एक प्रकार का खाद्य पदार्थ जो दूध में मिलकर बनता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रायण mfn. going forth, going, VS.
प्रायण n. entrance, beginning, commencement, TS.; Br.; Up.
the course or path of life, MBh.; BhP.
going for protection, taking refuge, BhP.
departure from life, death, voluntary d˚ (˚णं-√ कृ, to court d˚), Mn. ix, 323
a kind of food prepared with milk, Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (708,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रायणं 1 Entrance, beginning, commencement. --2 The path of life. --3 Voluntary death; Ms. 9. 323. --4 Taking refuge.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0775-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रायण न० प्र + अय--भावे ल्युट् । १ देहत्यागेन स्थानान्तरगमने मनुः ९ । ३२३ श्लो० उदा० । २ प्रारम्भे च “सैषा त्रि- वृत्प्रायणा” ताण्ड्य० ब्रा० २ । १५ । ३ “त्रिवृत् ऋग्स्तवकः प्रायणे प्रारम्भे यस्याः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4526,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रायणप्रायण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: प्री + णिच्+णिच्+ल्युट्)
अन्य सम्भावना: प्रायण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रायण 📚 ➤ प्रवेश, आरंभ, शुरू

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रायण 📚एक स्थान से दूसरे स्थान पर जाना । स्थानांतर गमन🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रायण: प्री + णिच्+णिच्+ल्युट् — कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें