🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:47:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शुद्ध
śuddha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शुद्ध २ संज्ञा पुं॰
१. सेंधा नमक । काली मिर्च ।
३. चाँदी । रूपा ।
४. गुंडा नाम की घास ।
५. संगीत में राग के तीन भेदों में से एक भेद । वह राग जिसमें और किसी राग का मेल न हो जैसे,—भैरव, मेघ ।
६. शिव का एक नाम ।
७. चौदहवें मन्वंत के सप्तर्षियों में से एक ।
८. शुद्घ वस्तु (को॰) ।
९. शुक्ल पक्ष । सुदी (को॰) ।
१०. वह मकान जो किसी एक ही वस्तु से निर्मित हो और जिसमें नाममात्र के लिये लकड़ी, ईट, प्रस्तर का उपयोग किया हो (को॰) ।
शुद्ध निसाणी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शुद्ध + हिं॰ निसाणी] एक प्रकार का डिंगल छंद जिसमें पहले तेरह मात्राएं और फिर दस मात्राएँ इस प्रकार २३ मात्राएँ प्रत्येक पद में होती है और तुकांत में दो गुरु होते हैं । उ॰—कल तेरह फिर दशकला, दे मोहरे गुरु दोय । कली एक ते वीस कल, शुद्ध निसाणी सीय ।— रघु॰ रू॰, पृ॰ २६९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुद्ध mfn. cleansed, cleared, clean, pure, clear, free from (with instr.), bright, white, RV. &c. &c.
cleared, acquitted, free from error, faultless, blameless, right, correct, accurate, exact, according to rule, Kāv.; VarBṛS.; Suśr.
upright (see comp.)
pure i.e. simple, mere, genuine, true, unmixed (opp. to मिश्र), Mn.; MBh. &c.
pure i.e. unmodified (as a vowel not nasalized), ŚāṅkhBr.; Prāt.
complete, entire, Rājat.
unqualified, unmitigated (as capital punishment), Mn. ix, 279
(in phil.) veritable, unequalled (= द्वितीय-रहित), MW.
tried, examined, Kām.
authorised, admitted, W.
whetted, sharp (as an arrow), ib.
शुद्ध m. the bright fortnight (in which the moon increases), Inscr.
N. of Śiva, MBh.
of one of the seven sages under the 14th Manu, BhP.
of a son of Anenas, ib.
(with भिक्षु) of an author, Cat.
of a bird, Hariv.
(pl.) of a partic. class of gods, MBh.
शुद्ध (अम्), n. anything pure &c.
pure spirit, W.
rock-salt, L.
black pepper, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1082,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुद्ध p. p. [शुध्-क्त] 1 Pure, clean, purified; अंतःशुद्धस्त्वमपि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः Me. 49. --2 Holy, undefiled, chaste, innocent; अन्वमीयत शुद्धोति शांतेन वपुषैव सा R. 15. 77, 14. 14, --3 White, bright. --4 Stainless, spotless. --5 Innocent, simple, guileless. --6 (a) Genuine, true. (b) Honest, upright. --7 Correct, faultless, upright. --8 Cleared, acquitted. --9 Mere, only. --10 Simple, pure, unmixed; (opp. मिश्र). --11 Unequalled. --12 Authorized. --13 Whetted, sharpened. --14 Not nasal. --द्धः An epithet of Śiva. --द्धं 1 Anything pure. --2 The pure spirit. --3 Rock-salt. --4 Black pepper. --Comp. --अंतः a king's female apartments, harem, seraglio; शुद्धांतदुर्लभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य Ś. 1. 17; Ku. 6. 52. {2} a king's wife. ˚चारिन् m. an attendant in the harem, a chamberlain; U. 1. ˚पालकः, --˚रक्षकः a guard of the harem. --अंता a king's wife, queen. --अपह्नुतिः f. a figure of speech; it is thus defined: --शुधापह्नुतिरन्यस्यारोपार्थो धर्मनिह्नवः. --आत्मन् a. pure-minded, honest. (--m.) {1} the pure spirit. {2} N. of Śiva. --ओदनः (शुद्धोदनः) N. of the father of the celebrated Buddha. ˚सुतः N. of the celebrated Buddha. --कर्मन् a. pure in deeds, holy. --कोटिः f. one of the sides of a right-angled triangle. --चैतन्यं pure intelligence. --जंघः an ass. --धी, --भाव, [] --मति a. pure-minded, guileless, honest. --वधः killing in a simple or ordinary way. --वंश्य a. born of a pure family; R. 1. 69.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1050-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुद्ध न० शुध--क्त । १ सैन्धवलवणे २ मरिचे च राजनि० । ३ केवले ४ निर्दोषे ५ पवित्रे मेदि० । ६ शुभ्रे च त्रि० । शुद्ध्यशुद्धी शास्त्रज्ञाप्ये संस्काररूपे यथोक्तं “शुद्ध्यशुद्ध्योः संस्काररूपत्वेन एकपुरुषस्यैकदोभयस्थिति र्घटते । शुद्धेर्भावरूपत्वे अशुद्धेस्तदभावरूपत्वे नैतत् विरोधात् । अतएव शङ्खः “ततः श्राद्धमशुद्धौ तु कुर्य्या- देकादशे तथा । कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धिरशुद्धः पुनरेव सः” अशुद्धौ चतुर्थाहादौ । कथमशुद्धौ श्राद्धं? कालाशौ- चयोरधिकारिविशेषणत्वादत आह कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धिरिति । श्राद्धविधानाक्षेपात् तन्मात्रनिष्ठा शुद्धिः कल्प्यते “स पुनरशुद्धः कर्मान्तरे” श्रा० वि० । शुद्धितत्त्वे च “एवं शुद्धेर्भावरूपत्वे अशौचस्य तदभावरूपत्वे विरोधः तथात्वे अशौचसङ्करोऽपि न स्यात् । एकस्मिन् शुद्ध्य- भावरूपे अशौचे सत्यपरस्य तद्रूपस्य तदानीं तत्पुरुषी- यशुद्धिरूपप्रतियोग्यन्तराभावात् अनुपपत्तेः । तस्मात् शुद्ध्यशुद्ध्योर्भावरूपत्वम् । पद्मपु० उत्त० ख० १९ अ० कतिचिदशुद्धा उक्ताः । तद्भिन्न- स्यैव शुद्धता यथा “जातके मृतकेऽस्नाते जलौकोभिः क्षते तथा । अप- वित्रो द्विजातीनां देहः सन्ध्यादिकर्मसु । अपूततनु- रुत्सर्गे नरो मूत्रपुरीषयोः । अस्पृश्यस्पर्शने चैव ब्रह्म- यज्ञजपादिषु । रक्तपाते नखशृङ्गदन्तखङ्गादिभिः क्षते । विप्रादेरशुचिः कायः शस्त्रास्त्रैः कण्टकादिभिः । भुक्त्वा हस्ताननोच्छिष्टेऽपवित्रः कृतमैथुने । शयने ब्राह्मणादीनां शरीरं चुरकर्मणि । ज्वरादिभिश्चतुःषष्टिरोगैर्युक्त [] द्विजन्मनाम् । वघुरप्रयतं पूजादानहोमजपादिषु । धूमोद्गारे वमौ श्राद्धपतितान्नादिभोजनैः । तथा च रेतःस्खलने मर्त्यदेहाऽपवित्रता । अपवित्रं द्विजातीनां वपुः स्याद्राहुदर्शने । गर्हितदानग्रहणे पतिते पात- कादिभिः । अशौचान्तेन शुद्धिः स्यात् जातके मृतके- ऽपि च । सर्ववर्णाश्रमादीनां तनोः सन्ध्यादिकर्मसु” । मृतकादिभिन्ने स्नानापनेयतेति । अशौचशब्दे द्रव्यशुद्धि- शब्दे च दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5128-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुद्धं, क्ली, (शुध + क्तः ।) सैन्धवम् । मरिचम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ मरिचपर्य्याये मृषं यद्भि- खितं तदशुहम् ॥
शुद्धः, त्रि, (शुध + क्तः ।) केवलम् । (यथा, मनुः । ९ । २७९ । “तडागमेदकं हन्यादप्सु शुद्धवधेन वा । तद्वापि प्रतिसंकुर्य्यात् दाप्यस्तूत्तमसाहसम् ॥”) निर्द्दोषः । (यथा, बृहत्संहितायाम् । ४९ । ४ । “सर्व्वे च शुद्धकाञ्चनविनिर्म्मिताः श्रेयसो वृद्ध्यै ॥”) पवित्रः । इति मेदिनी ॥ (उज्ज्वलः । यथा, रघुः । १ । ४६ । “काप्यभिख्या तयोरासीत् व्रजतोः शुद्ध- वेशयोः ॥”) शुक्लः । इति धरणिः ॥ रागान्तरामिश्रित- रागः । इति संगीतशास्त्रम् ॥ * ॥ शरीरा- शुद्धताकारणं यथा, -- नारद उवाच । “मानवानां द्विजादीनां शरीरस्यापवित्रता । भवेत् केन प्रकारेण कथ्यतां तत् सदाशिव ॥ सर्व्ववेदपुराणादिशास्त्रज्ञानां द्विजन्मनाम् । जितेन्द्रियस्मृतिविदां तनोः कथय पूतताम् ॥ सदाशिव उवाच । यथा देहापवित्रत्वं विप्रादीनां यतो भवेत् । देवर्षे शृणु तत् सर्व्वं नराणामानुपूर्व्विकम् ॥ जातके मृतकेऽस्नाते जलौकोभिः क्षते तथा । अपवित्रो द्विजादीनां देहः सन्ध्यादिकर्म्मसु ॥ अपूततनुरुत्सर्गे नरो मूत्रपुरीषयोः । अस्पृश्यस्पर्शने नैव ब्रह्मयज्ञजपादिषु ॥ रक्तपाते नखशृङ्गदन्तखङ्गादिभिः क्षते । विप्रादेरशुचिः कायः शस्त्रास्त्रैः कण्टकादिभिः ॥ भुक्त्वा हस्ताननोच्छिष्टेऽपवित्रः कृतमैथुने । शयने ब्राह्मणादीनां शरीरं क्षुरकर्म्मणि ॥ ज्वरादिभिश्चतुःषष्टिरोगैर्युक्तद्विजन्मनाम् । वपुरप्रयतं पूजादानहोमजपादिषु ॥ धूमोद्गारे वमौ श्राद्धपतितान्नादिभोजनैः । तथा च रेतःस्खलने मर्त्यदेहापवित्रता ॥ अपवित्रं द्बिजादीनां वपुः स्याद्राहुदर्शने । गर्हितदानग्रहणे पतिते पातकादिभिः ॥ अशौचान्तेन शुद्धिः स्यात् जातके मृतकेऽपि च । सर्व्ववर्णाश्रमादीनां तनोः सन्ध्यादिकर्म्मसु ॥” इति पाद्मे उत्तरखण्डे १९ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-119-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शुद्ध" आता है (60)
पूत पवित्र । शुद्ध । शुचिचोक्ष शुद्ध । पवित्रपवित्र जो गंदा मैला या खराब न हो । शुद्ध । निर्मल । साफअनुच्छिष्ट जो जूठा या व्यवहृत न हो । शुद्ध । निर्दोष । ग्रहण करने योग्यपो शुद्ध । पवित्र । स्वच्छपोतन पवित्र । स्वच्छ । शुद्धअमिश्र जो मिश्रित न हो । मिलावटारहित । शुद्ध । खालिसधौति शुद्धनिजि शुद्ध । जो शुद्धि के सहित होअकल्क बिना तलछट का । शुद्धअदुष्ट दूषशरहित । निर्देष । शुद्ध । ठीक । यथार्थ । वास्तविकपरोरजस् शुद्ध । अन्य से निर्लिप्त या रहिततीर्थीभूत पवित्र । शुद्धविमलात्मक शुद्ध । साफ । विमलशुची शुद्ध । पवित्रपुपूषा शुद्ध, स्वच्छ करने की इच्छाविपृक्वत् शुद्ध । बेमेल । निर्मलअदग बेदाग । नेष्कलंक । शुद्धमहज शुद्ध । खालिस । जैसे,—यह तो महज पानी हैअखोट दोषरहित । शुद्ध । निश्छलअदंब पु वि॰ पवित्र । शुद्धखलिस जिसमें कोई दूसरी वस्तु न मिली हो । शुद्ध । मिलावट से रहितबिरज निर्मल । शुद्धअदूषण दूषणरहित । निर्दोष । बेऐब । शुद्ध । स्वच्छ । अच्छाअवलीक अपराधशून्य । पापशून्य । निष्पाप । निष्कलंक । शुद्धनिसोत जिसमें और किसी चीज का मेल न हो । शुद्ध । निराअनघ निष्पाप । पातकरहित । निर्दोष । बेगुनाहदात पु ^१ संज्ञा पुं॰ दानकेवल एकमात्र । अकेलापवित मिर्चअवदात शुभ्र । उज्वल । श्वेतकुलीन उत्तम कुल में लत्पन्न । अच्छे घराने का । खानदानीमंगल्य मंगलकारक । मंगल या कल्याण करनेवालास्वच्छ जिसमें किसी प्रकार की मैल या गंदगी आदि न हो । निर्मल । साफप्रत्यग्र पुराणानुसार उपरिचर वसु के एक पुत्र का नामपौण्य पुण्यकर्मकारक । धार्मिकशौचिक प्राचीन काल की एक वर्णसंकर जाति जिसकी उत्पत्ति शौडिक पिता और कैवर्त मा…निर्मल मलरहित । साफ । स्वच्छअगर्हित जो गर्हित या निंदित न होअमिश्रित न मिला हुआ । जो मीलाया न गया होअनुपस्कृत अपरिष्कृत । जिसपर पालिस न की गई होअसल सच्चा । खरापूता दूबवैतान खेमा । शिविर । समूह । तंबूअकृष्ण जो कृप्ण या काला न हो । श्वेत । सफेदसम्यक् समुदाय । समूहअयातयाम जिसको एक पहर न बीता होअकिल्विष पापशून्य । निष्पाप । पवित्रअभिविनीत सुशिक्षितअरेप पाप या कंलकरहितअविपन्न स्वस्थ । नीरोगनिर्व्याज निष्कपट । छलरहितउन्मार्जित रगड़कर साफ किया हुआठेठ निपटय़ निरा । बिलकुल । जैसे, ठेठ सगँवारफरच फरचा † वि॰साफ जिसमें किसी प्रकार का मैल या कूड़ा करकट आदि न हो । मैला या गँदला का उल…अदाग पु वि॰चंगा स्वस्थ । तंदुरुस्त । नीरोग जैसे—इस दवा से तुम दो दिन में चंगे हो जाओगे…फरहर ‡ वि॰फरहरा पताका । झंडा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें