🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ओदन
odana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ओदन संज्ञा पुं॰ [सं॰] पका हुआ चावल । भात । उ॰—(क) जल लौं हौं जीवौं जीवन भर सदा नाम तव जपिहौं । दधि ओदन देना भरि दैहौं अरु भाइनि मैं थपिहैं ।—सूर॰, ९ ।१६४ । (ख) भाजि चले किलकत मुख दधि ओदन लपटाइ ।—मानस, १ ।२०३ ।
२. बादल । मेघ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओदन अस्, अम्, m. n. (√ उद्, Uṇ. ii, 76), grain mashed and cooked with milk, porridge, boiled rice, any pap or pulpy substance, RV.; AV.; ŚBr.; MBh. &c.
ओदन अस्, m. cloud, Nigh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (235,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओदनः, --नं [उंद्-युच् Uṇ. 2. 76] 1 Food, boiled rice; e. g. दध्योदनः, घृत˚, गुड˚, मांस˚ &c. --2 Grain mashed and cooked with milk. --3 A cloud. (Sometimes ओदन is prefixed to the names of pupils to denote that the pupil's object is more to be fed by his master than be taught; e. g. ओदनपाणिनीयाः P. VI. 2. 69 Sk.) --नी The plant (बला) Sida Cordifolia. --Comp. --आह्वया, --आह्वा, --ओदनिका N. of a medicinal plant (महासमंगा).
ओदनः, --नं [उंद्-युच् Uṇ. 2. 76] 1 Food, boiled rice; e. g. दध्योदनः, घृत˚, गुड˚, मांस˚ &c. --2 Grain mashed and cooked with milk. --3 A cloud. (Sometimes ओदन is prefixed to the names of pupils to denote that the pupil's object is more to be fed by his master than be taught; e. g. ओदनपाणिनीयाः P. VI. 2. 69 Sk.) --नी The plant (बला) Sida Cordifolia. --Comp. --आह्वया, --आह्वा, --ओदनिका N. of a medicinal plant (महासमंगा).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0360-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओदन पु० उन्द--युच् नलोपो गुणश्च । १ मेघे निघ० । २ भक्ते स्विन्नान्ने अर्द्धर्चादि० पु० न० । “अन्नेन व्यञ्जनम्” पा० स० गुडोदनः घृतोदनःदध्यौदन इत्यादि मिश्री- करणद्वारा सामर्थ्यम् । “गुडोदनं पायसं च हविष्यं क्षीरषष्टिकम् । दध्योदनं हविश्चूर्ण्णं मांसं चित्रान्नमेव च” या० स्मृतिः गुडमिश्र ओदनः गुडौदन एवं दव्योदनः हविर्घृतौदनः” मिता० ततो हितादौ छ यत् वा । ओदनीय ओदन्य ओदनसाधने तण्डुलादौ । “अमी लगद्बाष्पमखण्डिताखिलं विमुकमन्थोत्यममुकमार्द्द- वम् । रसोत्तरं गौरमपीवरं रसादभुञ्जतामोदनमोदनं जनाः “नैषधे अन्नवर्णने “अन्येषाञ्चैवभादीनां मद्याना- मोदनस्य च” मनुः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1558,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओदनः, पुं क्ली, (उन्द + “उन्देर्नलोपश्च” इति २ । ७६ । उणादिः युच् + नलोपश्च ।) अन्नम् । भक्तम् । इत्यमरः ॥ भात इति भाषा । (यथा मनुः । ८ । ३२९ । “अन्येषाञ्चैवमादीनां मद्यानामोदनस्य च” ॥ “ओदनः क्षालितः स्विन्नः प्रस्रुतो विशदो लघुः । भृष्टतण्डुलजोऽत्यर्थमन्यथा स्याद्गुरुश्च सः” ॥ इति वैद्यकचक्रपाणिकृतद्रव्यगुणे मद्यादिवर्गे ॥ “ओदनस्तैः शृतो द्विस्त्रिः प्रयोक्तव्यो यथायथम् । दोषदूष्यादिबलतो ज्वरघ्नः क्वाथसाधितः” ॥ इति बाभटे चिकित्सास्थाने । १ अध्याये ॥ अस्य पर्य्यायञ्चाह भावप्रकाशकारः ॥ “भक्तमन्नं तथान्धश्च क्वचिकूरञ्च कीर्त्तितम् । ओदनोऽस्त्री स्त्रियां भिस्मा दीदिविः पुंसि भा- षितः” ॥ अस्य विवरणान्तरञ्चान्नशब्दे ज्ञेयम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-303-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ओदन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें