🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:31:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ओदन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ओदन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ओदन

अर्थ: भोजन, भात

संस्कृत: सिद्धान्नम् · पर्याय: भिस्सा, भक्त, अन्ध, अन्न, दीदिवि

व्युत्पत्ति: उन्द्-युच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ओदन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ओदन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ओदन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाओदनःओदनौओदनाः
द्वितीयाओदनम्ओदनौओदनान्
तृतीयाओदनेनओदनाभ्याम्ओदनैः
चतुर्थीओदनायओदनाभ्याम्ओदनेभ्यः
पञ्चमीओदनात् / ओदनाद्ओदनाभ्याम्ओदनेभ्यः
षष्ठीओदनस्यओदनयोःओदनानाम्
सप्तमीओदनेओदनयोःओदनेषु
सम्बोधनहे ओदनहे ओदनौहे ओदनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ओदन
ओदन
odana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ओदन संज्ञा पुं॰ [सं॰] पका हुआ चावल । भात । उ॰—(क) जल लौं हौं जीवौं जीवन भर सदा नाम तव जपिहौं । दधि ओदन देना भरि दैहौं अरु भाइनि मैं थपिहैं ।—सूर॰, ९ ।१६४ । (ख) भाजि चले किलकत मुख दधि ओदन लपटाइ ।—मानस, १ ।२०३ ।
२. बादल । मेघ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओदन अस्, अम्, m. n. (√ उद्, Uṇ. ii, 76), grain mashed and cooked with milk, porridge, boiled rice, any pap or pulpy substance, RV.; AV.; ŚBr.; MBh. &c.
ओदन अस्, m. cloud, Nigh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (235,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओदनः, --नं [उंद्-युच् Uṇ. 2. 76] 1 Food, boiled rice; e. g. दध्योदनः, घृत˚, गुड˚, मांस˚ &c. --2 Grain mashed and cooked with milk. --3 A cloud. (Sometimes ओदन is prefixed to the names of pupils to denote that the pupil's object is more to be fed by his master than be taught; e. g. ओदनपाणिनीयाः P. VI. 2. 69 Sk.) --नी The plant (बला) Sida Cordifolia. --Comp. --आह्वया, --आह्वा, --ओदनिका N. of a medicinal plant (महासमंगा).
ओदनः, --नं [उंद्-युच् Uṇ. 2. 76] 1 Food, boiled rice; e. g. दध्योदनः, घृत˚, गुड˚, मांस˚ &c. --2 Grain mashed and cooked with milk. --3 A cloud. (Sometimes ओदन is prefixed to the names of pupils to denote that the pupil's object is more to be fed by his master than be taught; e. g. ओदनपाणिनीयाः P. VI. 2. 69 Sk.) --नी The plant (बला) Sida Cordifolia. --Comp. --आह्वया, --आह्वा, --ओदनिका N. of a medicinal plant (महासमंगा).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0360-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओदन पु० उन्द--युच् नलोपो गुणश्च । १ मेघे निघ० । २ भक्ते स्विन्नान्ने अर्द्धर्चादि० पु० न० । “अन्नेन व्यञ्जनम्” पा० स० गुडोदनः घृतोदनःदध्यौदन इत्यादि मिश्री- करणद्वारा सामर्थ्यम् । “गुडोदनं पायसं च हविष्यं क्षीरषष्टिकम् । दध्योदनं हविश्चूर्ण्णं मांसं चित्रान्नमेव च” या० स्मृतिः गुडमिश्र ओदनः गुडौदन एवं दव्योदनः हविर्घृतौदनः” मिता० ततो हितादौ छ यत् वा । ओदनीय ओदन्य ओदनसाधने तण्डुलादौ । “अमी लगद्बाष्पमखण्डिताखिलं विमुकमन्थोत्यममुकमार्द्द- वम् । रसोत्तरं गौरमपीवरं रसादभुञ्जतामोदनमोदनं जनाः “नैषधे अन्नवर्णने “अन्येषाञ्चैवभादीनां मद्याना- मोदनस्य च” मनुः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1558,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओदनः, पुं क्ली, (उन्द + “उन्देर्नलोपश्च” इति २ । ७६ । उणादिः युच् + नलोपश्च ।) अन्नम् । भक्तम् । इत्यमरः ॥ भात इति भाषा । (यथा मनुः । ८ । ३२९ । “अन्येषाञ्चैवमादीनां मद्यानामोदनस्य च” ॥ “ओदनः क्षालितः स्विन्नः प्रस्रुतो विशदो लघुः । भृष्टतण्डुलजोऽत्यर्थमन्यथा स्याद्गुरुश्च सः” ॥ इति वैद्यकचक्रपाणिकृतद्रव्यगुणे मद्यादिवर्गे ॥ “ओदनस्तैः शृतो द्विस्त्रिः प्रयोक्तव्यो यथायथम् । दोषदूष्यादिबलतो ज्वरघ्नः क्वाथसाधितः” ॥ इति बाभटे चिकित्सास्थाने । १ अध्याये ॥ अस्य पर्य्यायञ्चाह भावप्रकाशकारः ॥ “भक्तमन्नं तथान्धश्च क्वचिकूरञ्च कीर्त्तितम् । ओदनोऽस्त्री स्त्रियां भिस्मा दीदिविः पुंसि भा- षितः” ॥ अस्य विवरणान्तरञ्चान्नशब्दे ज्ञेयम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-303-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ओदन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ओदनओदन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ओदन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ओदन 📚 ➤ भोजन, भात
संस्कृत: सिद्धान्नम् · पर्याय: भिस्सा, भक्त, अन्ध, अन्न, दीदिवि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ओदन 📚पका हुआ चावल । भात🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ओदन
भात (पका चावल) (२.९.४९) — भिस्सा, भक्त, अन्धस्, अन्न, दीदिवि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ओदन: उन्द्-युच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें