🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:50:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृत्र
vṛtra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अँधेरा ।
२. मेघ । बादल ।
३. शत्रु । दुश्मन ।
४. पुराणानुसार त्वष्टा के पुत्र एक दानव या असुर का नाम । वृत्रासुर । विशेष—इसे इंद्र ने मारा था । इसी को मारने के लिये दधीचि की हड्डियों का वज्र बनाया गया था । कहते हैं, एक बार इंद्र ने विश्वरूप पुरोहित को मार डाला था । उसके पिता त्वष्टा ऋषि ने इसका बदला चुकाने के लिये यज्ञ करके उसे उत्पन्न किया । जब इसने इंद्र पर आक्रमण किया, तब इंद्र देवताओं सहित इंद्रपुरी में भाग गए । पर अंत में विष्णु की संमति से इंद्र ने दधीचि ऋषि से उनकी हड्डीयाँ माँगीं और उन्हीं हड्डियों का वज्र बनाकर इससे लड़ना आरंभ किया । जब इंद्र नें इसके दोनों हाथ काट डाले, तब यह इंद्र को उनके हाथी ऐरावत सहित निगल गया । तब इंद्र इसका पेट फाड़कर बाहर निकले और इसका सिर काट डाला । देबीभागवत में इसकी कथा विस्तार के साथ दी गई है । वेदों में भी 'वृत्र असुर' का उल्लेख है; पर वहाँ जो कुछ वर्णन मिलता है, उससे आलंकारिक रूप में मेघ और अँधकार आदि के संबंध में ही 'वृत्र' शब्द आया हुआ जान पड़ता है ।
५. एक पर्वत का नाम ।
६. ध्वनि (को॰) ।
७. चक्र (को॰) ।
८. इंद्र (को॰) ।
९. पर्वत । पहाड़ (को॰) ।
१०. पत्थर (को॰) ।
११. धन (को॰) ।
१२. चर्म । चमड़ा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृत्र m. (only once in TS.) or n. (mostly in pl.) ‘coverer, investor, restrainer’, an enemy, foe, hostile host, RV.; TS.
वृत्र m. N. of the Vedic personification of an imaginary malignant influence or demon of darkness and drought (supposed to take possession of the clouds, causing them to obstruct the clearness of the sky and keep back the waters; Indra is represented as battling with this evil influence in the pent up clouds poetically pictured as mountains or castles which are shattered by his thunderbolt and made to open their receptacles [cf. esp. RV. i, 31]; as a Dānava, Vṛtra is a son of Tvaṣṭṛ, or of Danu q.v., and is often identified with Ahi, the serpent of the sky, and associated with other evil spirits, such as Śuṣṇa, Namuci, Pipru, Śambara, Uraṇa, whose malignant influences are generally exercised in producing darkness or drought), RV. &c. &c.
a thunder-cloud, RV. iv, 10, 5 (cf. Naigh. i, 10)
darkness, L.
a wheel, L.
a mountain, L.
N. of a partic. mountain, L.
a stone, KātyŚr., Sch.
N. of Indra (?), L.
वृत्र n. wealth (= धन), L. (v.l. वित्त)
sound, noise (= ध्वनि), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1007,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृत्रः [वृत्-रक्] 1 N. of a demon killed by Indra; (he is supposed to be a personification of darkness); see इंद्र. --2 A cloud. --3 Darkness. --4 An enemy. --5 Sound. --6 A wheel. --7 N. of Indra. --8 A mountain. --Comp. --अरिः, --द्विष् m., --शत्रुः, --हन् m. epithets of Indra; क्रुद्धेऽपि पक्षच्छिदि वृत्रशत्रौ Ku. 1. 20; वाचा हरिं वृत्रहणं स्मितेन 7. 46.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1007-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृत्र पु० वृत--रक् । १ अन्धकारे २ रिपौ त्वष्टृपुत्रे ३ दानवभेदे ४ मेघे ५ पर्वतभेदे मेदि० । ६ इन्द्रे विश्वः । ७ शब्दे वि० कौ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4947,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृ(त्त्र)त्रः, पुं, (वृत् + “स्फायितञ्चिवञ्चीति ।” उणा० २ । १३ । इति रक् ।) अन्धकारः । शत्रुः । (यथा, ऋग्वेदे । ७ । ४८ । २ । “इन्द्रेण युजा तरषेम वृत्रम् ।” “वृत्रं शत्रुम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥) दानवविशेषः । स तु त्वष्टृपुत्त्र इन्द्रेण हतः । इत्यमरः ॥ (यथा, हरिवंशे । १२७ । १७ । [] “तथा वृत्रवधे प्राप्ते साहाय्यार्थं वृतो मया ॥” अस्य विशेषविवरणन्तु देवीभागवते षष्ठस्कन्धे १ अध्यायमारभ्य द्रष्टव्यम् ॥ * ॥) मेघः । (यथा, ऋग्वेदे । ३ । ३३ । ६ । “इन्द्रो अस्मा अरदद्वज्रबाहु- रपाहन् वृत्रं परिधिं नदीनाम् ॥” “वृत्रं वृणोति आकाशमिति वृत्रो मेघस्तं मेघ- मपाहन् जघान ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥) पर्व्वतविशेषः । इति मेदिनी ॥ इन्द्रः । इति विश्वः ॥ शब्दः । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादि- वृत्तिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-480-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें