🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:41:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपल
upala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पत्थर ।
२. ओला । उ॰—जिमि हिय उपल कृषी दलि गरहीं ।—मानस १ । ४ ।
३. रत्न ।
४. मेघ । बादल ।
५. बालू । चीनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपल m. a rock, stone, MBh.; Suśr.; Śak. &c.
a precious stone, jewel, Yājñ. iii, 36; Śiś. iii, 48; Kir.
a cloud, L.
उपल [cf. Gk. ὤπαλος; Lat. apalus ?]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (205,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपलः 1 A stone, rock; उपलशकलेमतद्भदक गोमयानां Mu. 3. 15; कांते कथं घटितवानुपलेन चेतः Ś. Til. 3; Me. 19; Ś. 1. 14. --2 A precious stone, jewel. --3 Sand (Ved.). --4 A cloud. --ला 1 Refined sugar. --2 The upper and smaller millstone which rests on the Dṛṣad. [cf. L. opalus].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0329-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपल पु० उप + ला--आदाने क उपलीयते गिरिरस्मिन् वा ली वा० ड, पल--गतौ अच् पलः ओः शिवस्य पलः बोधक इत्यपरे । १ पाषाणे “रेवां द्रक्ष्यस्युपलविषमे विन्ध्य- पादे विशीर्ण्णाम्” मेघ० “परिगृह्य शतघ्नीश्च सचक्राः सगुडोपलाः” भा० व० २८३ अ० २ वालुकायाम् “भिषगुपल- प्रक्षिणी नना” ऋ० ९, ११२, ३ । “उपलेषु वालुकासु प्रक्षिणन्ति” भा० ३ रत्नमात्रे मेदि० “वलयार्पितासितमहो- पलप्रमाः “शुकाङ्गनीलोपलनिर्म्मितानाम्” “नीलोपल- स्यूतविचित्रधातुः” माघः “मध्यमोपलनिभे लसदंशौ” किरा० । ४ शर्करायां स्त्री । उपराति वारि रा--दाने क वा रस्य लः । ५ मेघे निरु० । लत्वाभावे उपरोऽपि मेघे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1320,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपलः, पुं, (उपलाति । उप + ला + क । यद्वा, उं शम्भुं पलति यः । उ + पल + अच् ।) पाषाणः । (यथा, -- “रेवां द्रक्ष्यस्युपलावषमे विन्ध्यपादेविशीर्णाम्” । इति मेघदूते पूर्व्वमेघे १९ श्लोकः ।) रत्नम् । इति मेदिनी ॥ (यथा मनुः । ११ । १६७ । “मणिमुक्ताप्रबालानां ताम्रस्य रजतस्य च । अयःकांस्योपलानाञ्च द्वादशाहं कणान्नता” ॥ बालुका । यथा, “भिषगुपलाप्रक्षिणी नना” । इति ऋग्वेदे । ९ । ११२ । ३ । “उपलेषु बालुकासु” इति भाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-259-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपल" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें