🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:02:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अश्मन्
aśman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अश्मन् m. an eater, AV. xviii, 4, 54.
2. अश्मन् m. (once अश्मन्, ŚBr. iii), a stone, rock, RV. &c.
a precious stone, RV. v, 47, 3; ŚBr. vi
any instrument made of stone (as a hammer &c.), RV. &c.
thunderbolt, RV. &c.
a cloud, Naigh.
the firmament, RV. v, 30, 8; 56, 4; vii, 88, 2
अश्मन् [cf. Zd. asman; Pers. aṣmān; Lith. akmů; Slav. kamy].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (114,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अश्मन् a. Ved. Eating or pervading. --m. [अश्नुते व्याप्नोति संहंत्यनेन बा˚ मनिन् Uṇ. 4. 146] 1 A stone; [] नाराचक्षेपणीयाश्मनिष्पेषोत्पतितानलं R. 4. 77. --2 A hard stone, rock. --3 Flint. --4 A cloud. --5 A thunderbolt. --6 A mountain. --Comp. --आस्य a. having a stone-mouth or source, flowing from a rock. --उत्थं bitumen. --कदली N. of a plant, a kind of कदली. --कुट्ट, --कुट्टक a. {1} breaking anything on stones. {2} broken by a stone. --(ट्टः, --ट्टकः) a class of devotees; a वानप्रस्थ; Y. 3. 49; Ms. 6. 17. --केतुः [अश्मेव केतुर्यस्य] N. of a plant. --गंधा N. of a plant. --गर्भः, --र्भं, --गर्भजः, --जं, --योनिः an emerald. --गर्भजः fire produced from a flint. --गुडः --डा a kind of weapon. --घ्नः N. of a tree. --चक्र a. furnished with a disc of stone. --जः, --जं {1} red-chalk. {2} iron. --जतु n., --जतुकं bitumen. --जातिः an emerald named पान्ना. --दारणः an axe or crow for breaking stones. --(णं) breaking stones or rocks. --दिद्यु a. one who has obtained a stony weapon, having adamantine weapons or grasped weapons (व्याप्तायुध, अश्ममयायुध). --पुष्पं bitumen, benzoin. --भालं a mortar of stone or iron. --भिद्, --भेदः, --भेदकः the plant Coleus Scutellarioides (supposed to dissolve stone in the bladder.). --रथः N. of a sage. --व्रज a. included in rocks. --सार a. like iron or stone. --(रः, --रं) {1} iron; प्राणाः सत्वरमश्मसारकठिना गच्छंति गच्छंत्वमी S. D. {2} sapphire. ˚मय a. made of iron. --हन्मन् n. {1} a weapon of iron; Rv. 7. 104. 5. {2} a stroke of the thunderbolt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0202-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अश्मन् पु० अश्रुते व्याप्नोति, संहन्त्यनेन वा कर्त्तरि करणे वा मनिन् । पाषाणे । “अथ यदश्रु संक्षरित मासीत् सोऽश्म पृश्निरभवत्” शत० ब्रा० । “इयत्तकः कुषुम्भकस्तकं भिनद्म्य- श्मना” ऋ० १ । १९१ । १५ । “अशिशकिभ्यां छन्दसि” इत्युक्तेः वेदेअस्य भूरिप्रयोगः क्वचित् लोकेऽपि “नारा- चक्षेपणीयाश्मनिष्पेषपतितानलम्” रघुः । दन्तोलूख- किकः कालपक्वाशी वाश्मकुट्टकः” या० “अश्मानं दृषदं मन्ये मन्ये काष्ठमुदूखलम् । अन्धायाश्च सुतं मन्ये यस्य माता न पश्यति” जिनेन्द्रः । २ मेघे निरु० तस्याम्बर- व्यापकात्वात्तथात्वम् ३ भूभिव्यापके पर्व्वते पु० । “अश्मानं चिद्ये बिभिदुः” ऋ० ४, १६, ६ । “अश्मानं पर्व्वतं मेघं वा” भा० । “अश्मानं चिच्छवसा दिद्युतः ऋ० ५ । ३०४ । “अश्मानं पर्व्वतम्” भा० । ४ व्यापके त्रि० अश्मदिद्युशब्दे उदा० । त० स० उत्तरपदस्थः संज्ञायां जातौ च टचं समासान्तं लभते । संज्ञायाम् पिण्डाश्मः जातौ अमृताश्मः । नित्यसमा० । अश्मना क्षुण्णः आश्मनः । ऋश्यादि० चतुरर्थ्यां क । अश्मकः । अश्मादि० चतुरर्थ्यां रः अश्मरः । उत्करा० चतुरर्थ्यां छ । अश्मीयः । तदर्हतीत्यर्थे अश्व । दि० ठण् । आश्मिकः । तत्र कुशल इत्यर्थे आकर्षादि० कन् । अश्मकः । अपत्येशुम्रा० ढक् । आश्मेयः । अश्वा० गोत्रा- पत्ये फञ् । आश्मायनः । अश्मनोविकारः अण् टिलोपः आश्मः मयट् च अश्ममयः स्त्रियां ङीप् । अवयवार्थे तु न टिलोपः आश्मन इत्येव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0494,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें