🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:23:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृष्णि
vṛṣṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृष्णि १ संज्ञा सं॰ [सं॰]
१. मेघ । बादल ।
२. यादव वंश जिसमें श्रीकृष्ण उत्पन्न हुए थे । उ॰—वृष्णि कुल कुमुद राकेश राधारमन कंस बंसाटवी धूमकेतू ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. श्रीकृष्ण या विष्णु ।
४. इंद्र ।
५. अग्नि ।
६. वायु ।
७. ज्योति । प्रकाशरश्मि ।
८. बैल या गौ ।
९. मेढ़ा । मेष ।
१०. शिव (को॰) ।
११. एक साम (को॰) ।
वृष्णि २ वि॰
१. प्रचंड । उग्र । तेज ।
२. पामर । नीच ।
३. बली । शक्तिशाली (को॰) ।
४. पाखंडी (को॰) ।
५. क्रुद्ध । कोपाविष्ट (को॰) ।
६. बरसालु । वर्षणशील (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृष्णि or वृष्णि, mfn. manly, strong, powerful, mighty, RV.
angry, passionate, L.
heretical, heterodox, L.
वृष्णि m. a ram, VS.; TS.; ŚBr.
a bull, L.
a ray of light, L.
air, wind, L.
N. of Śiva, MBh.
of Viṣṇu-Kṛṣṇa, L.
of Indra, L.
of Agni, L.
of various kings, Hariv.; Pur.
pl. N. of a tribe or family (from which Kṛṣṇa is descended, = यादव or माधव; often mentioned together with the Andhakas), MBh.; Hariv. &c.
वृष्णि n. N. of a Sāman, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1013,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृष्णि a. 1 Heretical, heterodox. --2 Angry, passionate. --3 Ved. Raining. --m. 1 A cloud. --2 A ram. --3 A ray of light. --4 N. of an ancestor of Kṛṣṇa. --5 N. of Kṛṣṇa. --6 Of Indra. --7 Of Agni. --8 Air, wind. --9 A heretic. --Comp. --गर्भः N. of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1009-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृष्णि पु० वृष--नि किच्च । १ यादवर्वश्ये नृपभेदे शब्दच० । २ श्रीकृष्णे ३ मेथे अमरः । ४ चण्डे ५ पाषण्डे च त्रि० शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4957,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृष्णिः, पुं, (वृष + “सृवृषिभ्यां कित् ।” उणा० ४ ४९ । इति निः । स च कित् ।) मेषः । इत्यमरः ॥ यादवः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महा- भारते । ५ । ७२ । ४ । “यथा हि सर्व्वस्वापत्सु पासि वृष्णीनरिन्दम । तथा ते पाण्डवा रक्ष्याः पाह्यस्मान्महतो भयात् ॥”) कृष्णः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
वृष्णिः, त्रि, पाषण्डः । चण्डः । इति शब्दरत्ना- वली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-491-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वृष्णि" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें