🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उरण
uraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भेड़ा । मेढ़ा ।
२. एक असुर (को॰) ।
३. युरेनस नामक ग्रह । विशेष—पृथ्वी से बहुत अधिक दूर होने के कारण एक धूमिल स्थिर तारे या नक्षत्र के समान जान पड़ता है । पृथ्वी से सूर्य जितनी दूरी पर है, उसकी अपेक्षा यह प्रायः १९ गुनी अधिक दूरी पर है । यद्यपि प्राचीन भारतीय ज्योतिषियों को बहुत दिनों पहले इसका ज्ञान था, तथापि पाश्चात्य ज्योतिषियों में से हर्शल ने १७८१ ई॰ में इसका पता लगाया था । इसकी परिधि ३१००० मील हैं । प्रायः ८४ वर्ष और १ सप्ताह में इसका परिक्रमण होता है । इसके चार उपग्रह हैं, जिनमें से दो इतने छोटे हैं कि बिना बहुत अच्छी दूरबीन से दिखाई नहीं देते । युरेनस ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उरण m. (√ ऋ, Uṇ. v, 17; fr. √ 1. वृ; cf. √ ऊर्णु, ऊर्णा), a ram, sheep, young ram, ŚBr. xi; MBh. &c.
N. of an Asura (slain by Indra), RV. ii, 14, 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (217,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उरणः [cf. Uṇ. 5. 17.] (णी f.) 1 A ram, sheep; वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति Mb. --2 A certain demon killed by Indra. --णी A ewe. --Comp. --अक्षः, --क्षकः, --आख्यः the plant Cassia Alata or Tora.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0340-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उरण पुंस्त्री ऋ--क्यु, धातोरुच्च रपरः । १ मेषे स्त्रियां जाति- त्वात् ङीष् । “वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति” भा० शा० ६५ अ० । “य उरणं जघान नव चख्न्वांसं नवतिं च बाहून्” ऋ० २, १४, ४, २ दर्द्रुघ्नवृक्षे पु० स्वामी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1364,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उरणः, पुं, स्त्री, (ऋ + “अर्त्तेः क्युजुच्च” । ५ । १७ । इति उणादिसूत्रेण क्युच् उत्वं रपरत्वञ्च ।) मेषः । इत्यमरः ॥ (यथा, ऋग्वेदे २ । १४ । ४ । “यः उरणं जघान नवचख्वांसं नवतिञ्च बाहून्” । तथा हरिवंशे २६ । २९ । “उत्सृष्टावरणौ दृष्ट्वा राजा गृह्यागतो गृहम् ॥) मेघः । इति उणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-271-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें