🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:40:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संवरण
saṃvaraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संवरण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ संवरणीय, संवृत्त]
१. हटाना । दूर रखना । रोकना ।
२. बंद करना । ढाँकना ।
३. आच्छादित करना । छोपना ।
४. छिपाना । गोपन करना ।
५. छिपाव । दुराव ।
६. ढक्कन या परदा ।
७. घेरा । जिसके भीतर सब लोग न जा सकें । बाँध । बंद ।
९. सेतु । पुल ।
१०. किसी चित्रवृत्ति को दबाने या रोकने की क्रिया । निग्रह । जैसे,— क्रोध संवरण करना ।
११. गुदा के चमड़े की तीन परतों में से एक ।
१२. कुरु के पिता का नाम ।
१३. लेने के लिये पसंद करना । चुनना ।
१४. कन्या का विवाह के लिये वर या पति चुनना ।
१५. गुप्तभेद । रहस्य (को॰) ।
१६. कपट । व्याज । छद्म (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सं-˚वरण mf(ई)n. covering, containing, Pracaṇḍ.
shutting, closing (with वलि f. ‘one of the three folds of skin which cover the anus’), Suśr.
सं-˚वरण m. N. of the author of the hymns, RV. v, 33; 34 (having the patr. Prājāpatya), Anukr.
of a king (son of Ṛkṣa, husband of Tapatī, and father of Kuru), MBh.; Hariv.; Pur.
of another man, Vās., Introd.
सं-˚वरण (अम्), n. the act of covering or enclosing or concealing, MBh.; Kāv. &c.
closing, shutting, RPrāt.; Suśr.
concealment, secrecy, Mālatīm.
a cover, lid, BhP.
an enclosure, sanctuary (as place of sacrifice), RV.; AV.
a dam, mound, R.
2. सं-˚वरण n. id.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1116,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संवरणं 1 Covering, screening. --2 Hiding, concealment; संवरणं हि तत् Māl. 1. --3 A pretext, disguise; see संवर also. --4 A secret.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1070-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संवरणं, क्ली, (सं + वृ + ल्युट् ।) आवरणम् । (यथा, महाभारते । १ । १४१ । ७१ । “मन्त्रसंवरणे यत्नः सदा कार्य्योऽनसूयता ॥”) इन्द्रियसंयमः । इति संवरादिशब्दटीकायां भरतः ॥ (प्राकारः । यथा, रामायणे । २ । ८८ । २४ । “शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम् । अनावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम् ॥” “शून्यसंवरणारक्षां संवरणानां प्राकाराणामा- समन्तात् रक्षया शून्याम् ।” इति तट्टीका ॥ * ॥ पुं, अजमीढपुत्त्रः । स च कुरोः पिता । इति महाभारतम् । १ । ९५ । ३७ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-311-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें