🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:29:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ग्लह
glaha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जुए का दाँव (2.10.45)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग्लह संज्ञा पुं॰ [पुं॰]
१. वह जो पासा खेलता हो ।
२. पण । बाजी । जैसे,—प्राणग्लह समर ।
३. जुआ खेलना । द्यूतक्रीड़ा ।
४. अक्ष । पाँसा ।
५. अक्षपेटिका ।
६. अक्ष की आय या प्राप्ति ।
७. जुआ खिलानेवाला व्यक्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्लह m. (√ ग्रह्, Pāṇ. iii, 3, 70) cast of the dice, game at dice, AV. iv, 38, 1 f.; Yājñ. ii, 199; MBh. ii (ग्लहं-√ दिव्, to play at dice for [instr.], 2179), v
the stake in playing at dice, MBh. ii f.; Hariv. 6735 ff.; BhP. vi, x
a die, MBh. viii, 3763
a dice-box, ii, 1968
contention, bet, iii, 10652; Daś. vii, 135
the prize or object fought for in a contest, person aimed at, MBh. vi, vii f.; Bālar. v, 1
a chessman, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (374,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्लहः [cf. P. III. 3. 70] 1 A diceplayer. --2 A stake, wager, bet; व्यात्युक्षीमभिसरणग्लहामदीव्यन् Śi. 8. 32. --3 A die. --4 Gambling, playing. --5 A dice-box. --6 Cast of the dice, game at dice. --7 A chess-man.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0474-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्लह आदाने वा चुरा० उभ० पक्षे भ्वा० सक० वेट् । ग्लाह यति ते ग्लहति अजिग्लिहत् त अग्लहीत् अघ्लाक्षीत् । णिचोऽभावे घ्लाढा । घ्लाटः इत्यादि आदानं च द्यूत- क्रीडार्थं पणादानम् । “तदेषां ग्लहमानानां ध्रुवौ जयपराजयौ” भा० क ८७ अ० । “दुर्य्योधनो ग्लहते पाण्डवेन” भा० व० ६१ अ० “शकुने! हन्त दिव्यामो- ग्लहमानाः परस्परम्” भा० स० ५९ अ० । सर्व्वत्र आर्षम् आत्मनेपदम् । “इमाञ्चेत् पूर्व्वं कितवोऽग्लहीष्यत्” भा० स० ६९ अ० ।
ग्लह पु० ग्रह--ग्लह--वा अक्षेषु ग्लहः” पा० कर्मणि नि० । देवनविषये पणरूपे ग्राह्ये वस्तुनि(हुड)(वाजि)ख्याते पदार्थे “व्यात्युक्षीमभिसरणग्लहामदीव्यन्” माघः । “अक्षग्लहः सोऽभिभवेत् परं नः” भा० स० ५८ अ० । “महाधनं ग्लहं त्वेकं शृणु मे भरतर्षभ!” ७४ अ० सभिकस्य द्यूतविषये ग्लहविभागभेदः याज्ञ० दर्शितो यथा “ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकम् शतम् । गृह्णीयात् धूर्त्तकितवादितरात् दशकं शतम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2777,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्लह, ऊ कि आदाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-पक्षे भ्वां-परं-सकं-वेट् ।) अन्तःस्थतृत्नीय- युक्तः । ऊ, अग्लहीत् अघ्लाक्षीत् । कि, ग्लाह- यति ग्लहति । एषः कैश्चिन्न मन्यते इति दुर्गादासः ॥ (यथा, महाभारते । २ । ६७ । १९ । “इमां चेत् पूर्व्वं कितवोऽग्लहीष्य- दीशोऽभविष्यदपराजितात्मा ॥”)
ग्लहः, पुं, (ग्लह + “अक्षेषु ग्लहः ।” ३ । ३ । ७० । अक्षशब्देन देवनं लक्ष्यते तत्र यत् पणरूपेण ग्राह्यं तत्र ग्लह इति निपात्यते । इति वार्त्ति- कोक्त्या च निपातनात् तथात्वम् ।) अक्ष- क्रीडासु पणः । इत्यमरः । २ । १० । ४५ ॥ आड इति वाजि इति च भाषा ॥ (यथा, महा- भारते । २ । ६७ । ६ । “पाञ्चालस्य द्रुपदस्यात्मजामिमां सभामध्ये यो व्यदेवीद् ग्लहेषु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-386-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें