🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:06:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ग्लह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ग्लह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ग्लह

अर्थ: अप् पासे से खेलने वाला

संस्कृत: द्यूते लाप्यमानः · पर्याय: पण, दुरोदर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग्लह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ग्लह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ग्लह् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग्लह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाग्लहःग्लहौग्लहाः
द्वितीयाग्लहम्ग्लहौग्लहान्
तृतीयाग्लहेनग्लहाभ्याम्ग्लहैः
चतुर्थीग्लहायग्लहाभ्याम्ग्लहेभ्यः
पञ्चमीग्लहात् / ग्लहाद्ग्लहाभ्याम्ग्लहेभ्यः
षष्ठीग्लहस्यग्लहयोःग्लहानाम्
सप्तमीग्लहेग्लहयोःग्लहेषु
सम्बोधनहे ग्लहहे ग्लहौहे ग्लहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ग्लह
ग्लह
glaha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जुए का दाँव (2.10.45)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग्लह संज्ञा पुं॰ [पुं॰]
१. वह जो पासा खेलता हो ।
२. पण । बाजी । जैसे,—प्राणग्लह समर ।
३. जुआ खेलना । द्यूतक्रीड़ा ।
४. अक्ष । पाँसा ।
५. अक्षपेटिका ।
६. अक्ष की आय या प्राप्ति ।
७. जुआ खिलानेवाला व्यक्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्लह m. (√ ग्रह्, Pāṇ. iii, 3, 70) cast of the dice, game at dice, AV. iv, 38, 1 f.; Yājñ. ii, 199; MBh. ii (ग्लहं-√ दिव्, to play at dice for [instr.], 2179), v
the stake in playing at dice, MBh. ii f.; Hariv. 6735 ff.; BhP. vi, x
a die, MBh. viii, 3763
a dice-box, ii, 1968
contention, bet, iii, 10652; Daś. vii, 135
the prize or object fought for in a contest, person aimed at, MBh. vi, vii f.; Bālar. v, 1
a chessman, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (374,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्लहः [cf. P. III. 3. 70] 1 A diceplayer. --2 A stake, wager, bet; व्यात्युक्षीमभिसरणग्लहामदीव्यन् Śi. 8. 32. --3 A die. --4 Gambling, playing. --5 A dice-box. --6 Cast of the dice, game at dice. --7 A chess-man.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0474-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्लह आदाने वा चुरा० उभ० पक्षे भ्वा० सक० वेट् । ग्लाह यति ते ग्लहति अजिग्लिहत् त अग्लहीत् अघ्लाक्षीत् । णिचोऽभावे घ्लाढा । घ्लाटः इत्यादि आदानं च द्यूत- क्रीडार्थं पणादानम् । “तदेषां ग्लहमानानां ध्रुवौ जयपराजयौ” भा० क ८७ अ० । “दुर्य्योधनो ग्लहते पाण्डवेन” भा० व० ६१ अ० “शकुने! हन्त दिव्यामो- ग्लहमानाः परस्परम्” भा० स० ५९ अ० । सर्व्वत्र आर्षम् आत्मनेपदम् । “इमाञ्चेत् पूर्व्वं कितवोऽग्लहीष्यत्” भा० स० ६९ अ० ।
ग्लह पु० ग्रह--ग्लह--वा अक्षेषु ग्लहः” पा० कर्मणि नि० । देवनविषये पणरूपे ग्राह्ये वस्तुनि(हुड)(वाजि)ख्याते पदार्थे “व्यात्युक्षीमभिसरणग्लहामदीव्यन्” माघः । “अक्षग्लहः सोऽभिभवेत् परं नः” भा० स० ५८ अ० । “महाधनं ग्लहं त्वेकं शृणु मे भरतर्षभ!” ७४ अ० सभिकस्य द्यूतविषये ग्लहविभागभेदः याज्ञ० दर्शितो यथा “ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकम् शतम् । गृह्णीयात् धूर्त्तकितवादितरात् दशकं शतम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2777,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्लह, ऊ कि आदाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-पक्षे भ्वां-परं-सकं-वेट् ।) अन्तःस्थतृत्नीय- युक्तः । ऊ, अग्लहीत् अघ्लाक्षीत् । कि, ग्लाह- यति ग्लहति । एषः कैश्चिन्न मन्यते इति दुर्गादासः ॥ (यथा, महाभारते । २ । ६७ । १९ । “इमां चेत् पूर्व्वं कितवोऽग्लहीष्य- दीशोऽभविष्यदपराजितात्मा ॥”)
ग्लहः, पुं, (ग्लह + “अक्षेषु ग्लहः ।” ३ । ३ । ७० । अक्षशब्देन देवनं लक्ष्यते तत्र यत् पणरूपेण ग्राह्यं तत्र ग्लह इति निपात्यते । इति वार्त्ति- कोक्त्या च निपातनात् तथात्वम् ।) अक्ष- क्रीडासु पणः । इत्यमरः । २ । १० । ४५ ॥ आड इति वाजि इति च भाषा ॥ (यथा, महा- भारते । २ । ६७ । ६ । “पाञ्चालस्य द्रुपदस्यात्मजामिमां सभामध्ये यो व्यदेवीद् ग्लहेषु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-386-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ग्लहग्लह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ग्लह् + अच्)
अन्य सम्भावना: ग्लह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ग्लह् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ग्लह 📚 ➤ अप् पासे से खेलने वाला
संस्कृत: द्यूते लाप्यमानः · पर्याय: पण, दुरोदर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ग्लह 📚वह जो पासा खेलता हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ग्लह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ग्लह: ग्लह् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें