🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:47:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विस्तर
vistara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शब्दों (वर्णन) का फैलाव (3.2.22)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विस्तर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रसार । फैलाव । दे॰ विस्तार ।
२. प्रेम ।
३. समूह ।
४. आसन ।
५. संख्या ।
६. आधार ।
७. शिव का एक नाम ।
८. विवरण (को॰) ।
विस्तर २ वि॰ बहुत । अधिक । विशेष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-स्तर mfn. extensive, long (as a story), Sāh.
वि-स्तर m. (ifc. f(आ). ; cf. वि-स्तार and Pāṇ. iii, 3, 31; Vām. v, 2, 41) spreading, extension, expansion, prolixity, diffuseness, MBh.; Kāv. &c.
वि-स्तर m. a multitude, number, quantity, assemblage, large company, Mn.; R.; VarBṛS. &c.
becoming large or great (met. applied to the heart), Daś.
high degree, intensity, MBh.; Hariv.; BhP.
(pl.) great wealth or riches, MBh.
वि-स्तर m. detail, particulars, full or detailed description, amplification (also as direction to a narrator = विस्तरेण कार्यम्, ‘give full particulars’; ˚रेण ind. or ˚रात् ind. diffusely, at length, fully, in detail; ˚री-√ कृ, to spread, divulge, expand), MBh.; R. &c.
वि-स्तर m. (ifc.) an extensive treatise, CūlUp.
affectionate solicitation, L.
a layer, bed, couch (= वि-ष्टर), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1001,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विस्तरः 1 Extension, expansion. --2 Minute details, detailed description, minute particulars; संक्षिप्तस्याप्यतोऽस्यैव वाक्यस्यार्थगरीयसः । सुविस्तरतरा वाचो भाष्यभूता भवंतु मे Śi. 4. 24; (विस्तरणे, विस्तरतः, विस्तरशः ‘in detail, at length, fully, with minute details, with full particulars’; अंगुलिमुद्रधिगमं विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि Mu. 1; Bg. 10. 18). --3 Prolixity, diffuseness; अलं विस्तरेण. --4 Abundance, quantity, multitude, number. --5 A bed, layer. --6 A seat, stool. --7 Affectionate solicitation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1001-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विस्तर पु० वि + स्तॄ--अप् । १ शब्दसमूहे अमरः । २ वाक्यसङ्घे ३ विस्तारे ४ प्रणये ५ समूहे च । आधारे अप् । ६ पीठे शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4938,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विस्तरः, पुं, (वि + स्तॄ + “प्रथने वावशब्दे ।” ३ । ३ । ३३ । इति घञः प्रतिषेधे “ऋदोरप् ।” इत्यप् ।) शब्दस्य विस्तारः । इत्यमरः ॥ (यथा, शिशुपालवधे । २ । २४ । “सुविस्तरतरा वाचो भाष्यभूता भवन्तु मे ॥” वेदाङ्गम् । यथा, भागवते । ३ । ३ । २ । “सान्दीपनेः सकृत्प्रोक्तंब्रह्माधीत्य सविस्तरम् ॥”) विस्तारः । (यथा, गीतायाम् । १० । १९ । “प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥”) प्रणयः । इति मेदिनी ॥ पीठः । समूहः । इति शब्दरत्नावली ॥ (त्रि, बहुः । यथा, साहित्य- दर्पणे । ६ । ३१४ । “अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तु विस्तरम् । यदा सन्दर्शयेच्छेशमामुखानन्तरं तदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-463-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विस्तर" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें