🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:42:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संस्तर
saṃstara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संस्तर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तह । पर्त । पहल ।
२. घास फूस से बनाया हुआ आच्छादन ।
३. घास फूस फैलाकर बनाया हुआ बिस्तर । तृण शय्या ।
४. विस्तर । शय्या ।
५. बिखेरना । विकीर्णन (को॰) ।
६. विकीर्ण पुष्पराशि । फैलाए हुए फूलों का समूह ।
७. यज्ञ या यज्ञ आदि का आयोजन (को॰) ।
८. विधि, व्यवस्था या आचारादि का प्रचार (को॰) ।
संस्तर २ वि॰ छितराया हुआ । विकीर्ण किया हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-स्तर , ˚रण. See सं-√ स्तृ.
सं-स्तर m. (ifc. f(आ). ) a layer (of grass or leaves), bed, couch, MBh.; Kāv. &c.
a scattered mass (of flowers &c.), MBh.; R.
a covering, cover, Kāvyād.
scattering, strewing (v.l. for -स्तरण), Śak.
spreading, extension, propagation (of laws or customs), Hariv.
a sacrifice or the ritual arrangements for a s˚ (generally ifc., as in यज्ञ-स्˚), MBh.; R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1121,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संस्तरः 1 A bed, couch, layer; a bed of leaves &c.; नवपल्लवसंस्तरेऽपि ते R. 8. 57; नवपल्लवसंस्तरे यथा रचयिष्यामि तनुं विभावसौ Ku. 4. 34. --2 A sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1073-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संस्तर पु० सम् + स्तॄ--अप् । १ यज्ञे २ शथ्यायां हेमच० ३ पल्ल- वादिरचितशय्यायां च “नबपल्लवसंस्तरे यथेति” कुमारः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5189,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संस्तरः, पुं, (संस्तीर्य्यते इति । सं + स्तॄ + अप् ।) शय्या । यज्ञः । इति हेमचन्द्रः ॥ पल्लवादिरचितशय्या । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रघुः । ८ । ५७ । “नवपल्लवसंस्तरेऽपि ते मृदु दूयेत् यदङ्गमर्पितम् । तदिदं विषहिष्यते कथं वद बामोरु चिताधिरोहणम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-207-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें