🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:31:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विस्तर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विस्तर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विस्तर

अर्थ: विस्तार, फैलाव

संस्कृत: शब्दविस्तरः

व्युत्पत्ति: वि + स्तृ + अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विस्तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. स्तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + स्तृ + अच्
  3. स्तर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + स्तृ + अच्
  4. विस्तर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विस्तर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविस्तरःविस्तरौविस्तराः
द्वितीयाविस्तरम्विस्तरौविस्तरान्
तृतीयाविस्तरेणविस्तराभ्याम्विस्तरैः
चतुर्थीविस्तरायविस्तराभ्याम्विस्तरेभ्यः
पञ्चमीविस्तरात् / विस्तराद्विस्तराभ्याम्विस्तरेभ्यः
षष्ठीविस्तरस्यविस्तरयोःविस्तराणाम्
सप्तमीविस्तरेविस्तरयोःविस्तरेषु
सम्बोधनहे विस्तरहे विस्तरौहे विस्तराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विस्तर
विस्तर
vistara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शब्दों (वर्णन) का फैलाव (3.2.22)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विस्तर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रसार । फैलाव । दे॰ विस्तार ।
२. प्रेम ।
३. समूह ।
४. आसन ।
५. संख्या ।
६. आधार ।
७. शिव का एक नाम ।
८. विवरण (को॰) ।
विस्तर २ वि॰ बहुत । अधिक । विशेष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-स्तर mfn. extensive, long (as a story), Sāh.
वि-स्तर m. (ifc. f(आ). ; cf. वि-स्तार and Pāṇ. iii, 3, 31; Vām. v, 2, 41) spreading, extension, expansion, prolixity, diffuseness, MBh.; Kāv. &c.
वि-स्तर m. a multitude, number, quantity, assemblage, large company, Mn.; R.; VarBṛS. &c.
becoming large or great (met. applied to the heart), Daś.
high degree, intensity, MBh.; Hariv.; BhP.
(pl.) great wealth or riches, MBh.
वि-स्तर m. detail, particulars, full or detailed description, amplification (also as direction to a narrator = विस्तरेण कार्यम्, ‘give full particulars’; ˚रेण ind. or ˚रात् ind. diffusely, at length, fully, in detail; ˚री-√ कृ, to spread, divulge, expand), MBh.; R. &c.
वि-स्तर m. (ifc.) an extensive treatise, CūlUp.
affectionate solicitation, L.
a layer, bed, couch (= वि-ष्टर), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1001,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विस्तरः 1 Extension, expansion. --2 Minute details, detailed description, minute particulars; संक्षिप्तस्याप्यतोऽस्यैव वाक्यस्यार्थगरीयसः । सुविस्तरतरा वाचो भाष्यभूता भवंतु मे Śi. 4. 24; (विस्तरणे, विस्तरतः, विस्तरशः ‘in detail, at length, fully, with minute details, with full particulars’; अंगुलिमुद्रधिगमं विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि Mu. 1; Bg. 10. 18). --3 Prolixity, diffuseness; अलं विस्तरेण. --4 Abundance, quantity, multitude, number. --5 A bed, layer. --6 A seat, stool. --7 Affectionate solicitation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1001-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विस्तर पु० वि + स्तॄ--अप् । १ शब्दसमूहे अमरः । २ वाक्यसङ्घे ३ विस्तारे ४ प्रणये ५ समूहे च । आधारे अप् । ६ पीठे शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4938,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विस्तरः, पुं, (वि + स्तॄ + “प्रथने वावशब्दे ।” ३ । ३ । ३३ । इति घञः प्रतिषेधे “ऋदोरप् ।” इत्यप् ।) शब्दस्य विस्तारः । इत्यमरः ॥ (यथा, शिशुपालवधे । २ । २४ । “सुविस्तरतरा वाचो भाष्यभूता भवन्तु मे ॥” वेदाङ्गम् । यथा, भागवते । ३ । ३ । २ । “सान्दीपनेः सकृत्प्रोक्तंब्रह्माधीत्य सविस्तरम् ॥”) विस्तारः । (यथा, गीतायाम् । १० । १९ । “प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥”) प्रणयः । इति मेदिनी ॥ पीठः । समूहः । इति शब्दरत्नावली ॥ (त्रि, बहुः । यथा, साहित्य- दर्पणे । ६ । ३१४ । “अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तु विस्तरम् । यदा सन्दर्शयेच्छेशमामुखानन्तरं तदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-463-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विस्तर" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विस्तरविस्तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + स्तृ + अच् | स्तर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + स्तृ + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विस्तर 📚 ➤ विस्तार, फैलाव
संस्कृत: शब्दविस्तरः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विस्तर 📚प्रसार । फैलाव । दे॰ 'विस्तार'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विस्तर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विस्तर = वि + स्तर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विस्तर: वि + स्तृ + अप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬