🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:29:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ग्राम
grāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ग्राम (3.3.149)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग्राम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छोटी बस्ती । गाँव ।
२. मनुष्यों के रहने का स्थान । बस्ती । आबादी । जनपद ।
३. समूह । ढेर । उ॰—सिगरे राज समाज के कहे गोत्रगुण ग्राम । देश सुभाव प्रभाव अरु कुल बल विक्रय नाम ।—केशव (शब्द॰) । विशेष—इस अर्थ में यह शब्द केवल यौगिक शब्दों के अंत से आता है । जैसे,—गुणग्राम ।
४. शिव ।
५. जाति (को॰) ।
६. क्रम से सात स्वरों का समूह । सप्तक (संगीत) । विशेष—संगीत में सुभीते के लिये षड़ज, मध्यम और गांधार नामक तीन ग्राम निश्चित कर लिए गए हैं, जिन्हें क्रमशः नंद्यावर्त्त, सुभद्र और जीमूत भी कहते हैं और जिनके देवता एक क्रम से ब्रह्मा, विष्णु और शीव हैं । प्रत्येक ग्राम मे ं सात सात मूर्च्छनाएँ होती हैं । सा (षड़ज) से आरंभ करके (सा रे ग म प ध नि) जो सात स्वर हों, उनके समूह को षड़ज ग्राम; म (मध्यम) से आरभ करके (म प ध नि सा रे ग) जो सात स्वर हों, उनके समूह को मध्यम ग्राम और इसी प्रकार गा (गांधार) या प (पंचम) से आरंभ करके जो स्वर हों, उनके समूह को गांधार अथवा पंचम (जैसी अवस्था हो) ग्राम मानते हैं । इनमें से पहले दो ग्रामों का व्यवहार तो इसी लोक में मनुष्यों द्वारा होता है; पर तीसरे ग्राम का व्यवहार स्वर्गलोक में नारद करते हैं । वास्तव में तीसरा ग्राम होता भी बहुत ऊँचा है और उसके स्वर केवल सितार सारंगी, हारमोनिम आदि बाजों में ही निकल सकते हैं, मनुष्यों कि गले से नहीं ।
ग्राम २ संज्ञा पुं॰ [अं॰] एक अंग्रेजी तौल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्राम m. an inhabited place, village, hamlet, RV. i, x; AV.; VS. &c.;
the collective inhabitants of a place, community, race, RV. x, 146, 1; AV. &c.
any number of men associated together, multitude, troop (esp. of soldiers), RV. i, iii, x; AV. iv, 7, 5; ŚBr. vi, xii
the old women of a family, PārGṛ. i, 9, 3, Sch.
ifc. (cf. Pāṇ. vi, 2, 84) a multitude, class, collection or number (in general) cf. इन्द्रिय-, गुण-, भूत-, &c.
a number of tones, scale, gamut, Pañcat. v, 43; MārkP. xxiii, 52
= इन्द्रिय-, Jain.
inhabitants, people, RV. ii, 12, 7; x, 127, 5
ग्राम n. a village, R. ii, 57, 4; Hcat. i, 7, 721/722
ग्राम [cf. अरिष्ट-, महा-, शूर-, सं-; cf. Hib. gramaisg, ‘the mob’; gramasgar, ‘a flock’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (373,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रामः [ग्रस्-मन् आदंतादेशः] 1 A village, hamlet; पत्तने विद्यमानेऽपि ग्रामे रत्नपरीक्षा M. 1; त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे स्वात्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ H. 1. 149; R. 1. 44; Me. 30. --2 A race, community. --3 A multitude, collection (of anything); e. g. गुणग्राम, इंद्रियग्राम; Bg. 8. 19, 9. 8. --4 A gamut, scale in music. --Comp. --अधिकृतः --अध्यक्षः, --ईशः, --ईश्वरः superintendent, head, chief of a village. --अंतः the border of a village, space near a village; Ms. 4. 116. 11. 79. --अंतरं another village. --अतिकं the neighbourhood of a village. --अंतीय a. situated in the neighbourhood of a village. --यं space near a village. --आचारः a [] village custom. --आधानं hunting. --उपाध्यायः the village priest. --कंटकः {1} ‘the village-pest’, one who is a source of trouble to the village. {2} a tale-bearer. --काम a. {1} one wishing to take possession of a village. {2} fond of living in villages. --कुक्कुटः a domestic cock. --कुमारः {1} one beautiful in a village. {2} a village-boy. --कूटः {1} the noblest man in a village. {2} a Śūdra. --गृह्य a. being outside a village. --गोदुहः the herdsman of a village. --घातः plundering a village. --घोषिन् m. an epithet of Indra. --चर्या sexual intercourse; (स्त्रीसंभोग) --चैत्यः a sacred fig-tree of a village; Me. 23. --ज, --जात a. {1} village-born, rustic. {2} grown in cultivated ground. --जालं a number of villages, a district. --णीः {1} the leader or chief of a village or community. {2} a leader or chief in general. {3} a barber. {4} an epithet of Viṣṇu. {5} a libidinous man. (--f.) {1} a whore, harlot. {2} the indigo plant. ˚पुत्रः a bastard, the son of a harlot. --तक्षः a village-carpenter. --देवता the tutelary deity of a village. --द्रुमः a sacred tree in a village. --धर्मः sexual intercourse. --पालः {1} the guardian of a village. {2} army for the protection of a village. --प्रेष्यः the messenger or servant of a community or village. --मद्गुरिका a riot, fray, village tumult. --मुखं a market. --मृगः a dog. --याजकः, --याजिन् m. {1} ‘the village priest’, a priest who conducts the religious ceremonies for all classes and is consequently considered as a degraded Brāhmaṇa. {2} the attendant of an idol. --युद्धं a riot, fray. --लुंठनं plundering a village. --वासः (ग्रामेवासः also) {1} a villager. {2} residence in a village. --षंडः an impotent man (क्लीब). --संकरः the common sewer or drain of a village. --संघः a village-corporation. --सिंहः a dog. --स्थ a. {1} a villager. {2} a co-villager. --हासकः a sister's husband.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0473-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्राम पु० ग्रस--मन् आदन्तादेशः । “विप्राश्च विप्रभृत्याश्च यत्र चेव वसन्ति हि । स तु ग्राम इति प्रोक्तः शूद्राणां वास एव वा इति” “तथा शूद्रजनप्रायाः सुसमृद्धकृषी- वलाः । क्षेत्रोपयोगभूमध्ये वसतिर्ग्रामसंज्ञिका” इति- चोक्तलजणे विप्रादीनां १ बासस्थाने, “धनुः शत परि- णाहोग्रामात् क्षेत्रान्तरं भवेत्” याज्ञ० । “ग्रामेष्वा- त्मविसृष्टेषु” रघुः । “त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्य- जेत्” हितोप० “यथा कुटुम्बिनः सर्व्वेप्येकीभूता भवन्ति हि । तथा स्वराणां सन्दोहो ग्राम इत्यभिधी- यते” इत्युक्ते २ स्वरसंघभेदे, “षड्जग्रामो भवेदादौ मव्यमग्रामएव च । गान्धारग्राम इत्येतत् ग्रामत्रय- मुदाहृतम्” “नन्द्यावर्त्तोऽथ जीमूतः सुभदो ग्रामका- स्त्रयः । षडजमध्यमगान्धरास्त्रयाणां जन्महेतवः” मल्लिनाथधृतवाक्यम् तेषाञ्च सप्तस्वरविशेषयोगात् एकविं- शतिमूर्च्छनाहेतुत्वं यथोक्तं तत्रैव “क्रमात् खराणां सप्तानामारोहश्चावरोहणम् । सा मूर्च्छनोच्यते ग्रामस्था एताः सप्त सप्त च” । “ग्रामत्रयेऽपि प्रत्येकं सप्त सप्त मू- र्च्छनाइत्येकविंशतिमूर्च्छना भवन्तीति” मल्लि० । अधिकं संगीतदामोदरे दृश्यम् । “स्फुटीभवद्ग्रामविशेषमूर्च्छनाम्” माघः । किञ्चिच्छब्दपूर्वकसः ३ तदर्थसंघाते च यथा शब्दग्रामः अर्थग्राम इत्यादि । “शब्दाकरकरग्रामः” कविकल्पद्रुमः । ४ जनपदे च “यस्याश्वासः प्रदिशि यस्य गावो यस्य ग्रामा यस्य विश्वे रथासः” ऋ० १ । १२ । ७ । “ग्रसन्तेऽत्र ग्रामाजनपदाः” भा० । स्वार्थे क तेष्बर्थे “दीयन्तां ग्रामकाः कचित्” भा० उद्यो० १४६६ श्लो० । स्वल्पार्थे टी ततः स्वार्थे क ग्रामटिका स्वल्पग्रामे स्त्री “स्वर्ग ग्रामटिकाविलुण्ठनवृथोच्छूनैः किमेभिर्भुजैः” सा० द० । ५ गामवासि कषकादिजने ६ ग्रामसहशे संहते ग्रामस्ये- दमण् । ७ तत्सम्बन्धिनि ८ ग्राम्यधर्म्म च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2771,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रामः, पुं, (ग्रस् + “ग्रसेरात् ।” उणां । १ । १४२ । इति मन् धातोराकारान्तादेशश्च ।) विप्रादि- वर्णप्राया प्राकारपरिखादिरहिता बहुजन- वसतिः । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । संवसथः २ । इत्यमरः । २ । ३ । १९ ॥ हट्टादिशून्यवसतिः । इति श्रीधरस्वामी ॥ यथा, मार्कण्डेयपुराणे । “तथा शूद्रजनप्राया सुसमृद्धकृषीबला । क्षेत्रोपयोगभूमध्ये वसतिर्ग्रामसंज्ञिका ॥” (तथा च मनुः । १० । ५४ । “अन्नमेषां पराधीनं देयं स्याद्भिन्नभाजने । रात्रौ न विचरेयुस्ते ग्रामेषु नगरेषु च ॥”) शब्दादिपूर्व्वकश्चेत् समूहार्थः । इति विश्वः ॥ यथा शब्दग्रामः भूतग्रामः गुणग्रामः । इत्यादि ॥ (यथा, मनुः । २ । २१५ । “बलवानिन्द्रियग्रामो विद्बांसमपि कर्षति ॥” शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ११३ । “गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्म्मवसनो हरिः ॥”) स्वरभेदः । यथा, -- “षड्जमध्यमगान्धारास्त्रयो ग्रामा मता इह । षडजग्रामो भवेदत्र मध्यमग्राम एव च । सुरलोके च गान्धारो ग्रामः प्रचरति स्वयम् ॥” [] इदानीं षड्जग्रामस्य मूर्च्छनाः क्रियन्ते । मूर्च्छना प्रस्तार इत्यर्थः । ष ऋ ग म प ध निश्च । इति षड्जस्य । म-पौ ध-नी ष ऋ च गः । इति मध्यमस्य । ऋ-गौ म-पौ ध नी षोऽन्ते । इति गान्धारस्य मूर्च्छनाः । ष ऋ ग म प ध निश्च । नि-षौ ऋ-ग-म-पाश्च धः । ध नि ष ऋ ग म पोऽन्ते । प-धौ नि-षौ ऋ-गौ त्त मः । म-पौ ध-नी च ष ऋ ग । ग म प ध नि षश्च ऋः । ऋ-गौ म-पौ ध-नी गोऽन्ते । मूर्च्छनाः सप्त षड्जाः ॥ “आदि द्वित्रिचतुःपञ्चषट्सप्तस्वपि समे मता । मध्यमो मो यदा तेषु मध्यमग्राममूर्च्छना ॥ आदौ गकारो यत्रास्ति गान्धारग्राममूर्च्छना ॥” तत्र षड्जग्रामप्रस्तारस्यायं क्रमः । “षड्जान्निषधान्तं नेर्धान्तं धात् पान्तमिष्यत । पान्मान्तं मध्यमाद्गान्तं गादृषभान्तमिष्यते ॥ ऋषभात् षान्तमित्याहुः षड्जग्रामस्य मूर्च्छनाः । मध्यमग्रामजास्त्वेवं मूर्च्छनाः परिकीर्त्तिताः ॥ मकारादिक्रमेणैव गकारान्तास्तु ता मताः । तारो मन्द्रश्च आवश्च इति ग्रामनिरूपणाः ॥ षड्जग्राममूर्च्छनायाः सप्त कोष्ठानि । ब्रह्मविष्णुशिवैरुक्तास्त्रयो ग्रामा मनोहराः ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-383-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ग्राम" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें