🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:26:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

समूह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

समूह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

समूह

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: समूहः · पर्याय: निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर, व्रज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. समूह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — समूह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमूहःसमूहौसमूहाः
द्वितीयासमूहम्समूहौसमूहान्
तृतीयासमूहेनसमूहाभ्याम्समूहैः
चतुर्थीसमूहायसमूहाभ्याम्समूहेभ्यः
पञ्चमीसमूहात् / समूहाद्समूहाभ्याम्समूहेभ्यः
षष्ठीसमूहस्यसमूहयोःसमूहानाम्
सप्तमीसमूहेसमूहयोःसमूहेषु
सम्बोधनहे समूहहे समूहौहे समूहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — समूह
समूह
samūha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पेटक (3.3.20)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समूह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक हो तरह की बहुत सी चोजों का ढेर । राशि ।
२. समुदाय । झुंड । गरोह ।
समूह हितवादो संज्ञा पुं॰ [सं॰] जनता के हित के साधन में तत्पर रहनेवाला । जनता का प्रतिनिधि । विशेष—याज्ञवल्क्य ने लिखा है कि किसी स्थान का शासन धर्मज्ञ, निर्लोभ और पवित्र समूह हितवादियों के हाथ में देना चाहिए ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-ऊह m. (ifc. f(आ). ) a collection, assemblage, aggregate, heap, number, multitude, AV. &c. &c.
an association, corporation, community, Mn.; Yājñ. &c.
sum, totality, essence, MBh.
N. of a divine being (?), MBh. xiii, 4355
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1170,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समूहः 1 A multitude, collection, an assemblage, aggregate, number; जनसमूहः, विघ्नसमूहः, पदसमूहः &c. --2 A flock, troop.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1101-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समूह पु० सम + ऊह--घञ् । १ समुदये अमरः । समूहत्वञ्च अपक्षाबुद्धिविषयविषयत्वं त्रित्वादिपर्य्याप्तसंख्याविशेषो वा । २ सम्यग ऊहे तर्के च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5238,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समूहः, पुं, (समूह्यते इति । सम् + ऊह + घञ् ।) अनेकः । तत्पर्य्यायः । निवहः २ व्यूहः ३ सन्दोहः ४ विसरः ५ व्रजः ६ स्तोमः ७ ओघः ८ निकरः ९ व्रातः १० वारः ११ संघातः १२ सञ्चयः १३ समुदायः १४ समुदयः १५ सम- वायः १६ चयः १७ गणः १८ संहतिः १९ वृन्दम् २० निकुरम्बम् २१ कदम्बकम् २२ । इत्यमरः । २ । ५ । ३९-४० ॥ पूगः २३ सन्नयः २४ स्कन्धः २५ निचयः २६ जालम् २७ अग्रम् २८ पटलम् २९ काण्डम् ३० मण्डलम् ३१ चक्रम् ३२ । इति जटाधरः ॥ विस्तरः ३३ उत्- कारः ३४ समुच्चयः ३५ आकरः ३६ प्रकरः ३७ संघः ३८ प्रचयः ३९ जातम् ४० । इति [] शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनुः । ८ । २२१ । “एवं दण्डविधिं कुर्य्याद्धार्म्मिकः पृथिवीपतिः । ग्रामजातिसमूहेषु समयव्यभिचारिणाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-281-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समूह" आता है (60)
ओघ समूह । ढेरगण समूह । झुंड । जत्थाचय समूह । ढेर । राशिघटा मोघों का घना समूह । उभड़े हुए बादलों का ढेर । मेघमाला । कादंबिनीषंड राशि । समूहसंघ समूह । समुदाय । दल । गणकलाप समूह । झुंड । जैसे,—क्रियाकलापधृषु ढेर । राशि । समूहनिचय समूहवृंद समूह । झुंड । राशि । ढेर । यौ॰—वृंदगान=समवेत गायन । कई गायकों का एक सा…संचय राशि । समूह । ढेरउच्चय संपुंज । समूह । ढेरकलापक समूहनिकाय समूह । झुंड़व्यूह समूह । जमघटव्रात दल । समूहसंघात जमाव । समूह । समष्टिसंदोह समूह । झुंडसमवाय समूह । झुंडसार्थ जंतुओं का समूह । पशुओं का झुंडश्रेणि बत सी वस्तुओं का ऐसा समूह जो उत्तरोत्तर रखा के रूप में कुछ दूर तक चला …निकुरंब समूह । ढेरऐल इला का पुत्र पुरुरवाघन मेघ । बादलझर पानी गिराने का स्थान । निर्झरदल किसी वस्तु के उन दो सम खंडों में से एक, जो एक दूसरे से स्वभावतः जुड़े …अटा घर के ऊपर की कोठरी या छत । अटारी । कोठा । उ.—छिनकु चलति, ठठुकति छिनकु,…जटि प्लक्ष वृक्ष । पाकर का पेड़जाल किसी प्रकार के तार या सूत आदि का बहुत दूर दूर पर बुना हुआ पट जिसका व्य…झला पु † संज्ञा पुं॰तति श्रणी । पंक्ति । ताँताअगार निवासस्थान । धाम । गृहअनीक ससि समिप आई । जन् सभीत दै अँकोर, राखे जुग रुचिर मोर, कुंडल छबि निरखि च…कदंब एक प्रसिद्ध वृक्ष । कदमकलिल मिला जुला । ओतप्रोत । मिश्रितजालक जालनिकर एक प्रकार का घूटने तक का खुला पायजामापेटक पिटारा । मंजूषामक्ष अपने दोष को छिपाना । अपना ऐब जाहिर न होने देनावरंड बंसी की डोर । शिस्तविसर आगे जाना । गमन करना । जानाकृत्स जलग्राम छोटी बस्ती । गाँवपरिकर पर्यक । पलंमप्रकर अगरु । अगर नामक गंध द्रव्यप्रचय वेदपाठ विधि में एक प्रकार का स्वर जिसके उच्चारण के विधानानुसार पाठक को…प्रसर आगे बढ़ना । बढ़ना । विस्तारवितान यज्ञसंहति मिलाव । मेलस्कंध कंधा । मोढ़ास्तवक फूलों का गुच्छा । गुच्छक । गुलदस्तास्तोम स्तुति । प्रार्थनाविस्तर प्रसार । फैलाव । दे॰ 'विस्तार'संभृति एकत्र करने की क्रिया या भावसमाहार बहुत सी चीजों को एक जगह इकट्ठा करना । संग्रहसंख्यात परिगणित । गिना हुआसमुच्चय बहुत सी चीजों का एक में मिलना । समाहार । मिलनआगर खान । आकरदाम रस्सी । रज्जु । यौ॰— दामोदरडंबर आयोजन । आडंबर । ढकोसला । धूम— घाम

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
समूहसमूह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

समूह 📚 ➤ एक हो तरह की बहुत सी चोजों का ढेर । राशि उमा-कोश
संस्कृत: समूहः · पर्याय: निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर, व्रज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
समूह 📚एक हो तरह की बहुत सी चोजों का ढेर । राशि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
समूह
समूह के नाम (२.५.४१) — निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर, व्रज

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें