🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:48:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सेनापति
senāpati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सेनापति संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सेना का नायक । फौज का अफसर ।
२. कार्तिकेय का एक नाम ।
३. शिव का नाम ।
४. धृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
५. हिंदी के एक प्रसिद्ध कवि का नाम । यौ॰—सेनापतिपति = सेनापतियों का प्रधान अधिकारी । प्रधान सेनापति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेना—पति m. the general of an a˚, AitBr. &c. &c.
N. of Kārttikeya, L.
of Śiva, MBh.
of a son of Dhṛtarāṣṭra, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1246,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेनापति पु० ६ त० । १ कार्त्तिकेये २ मैन्याध्यक्षे च मेदि० । “कुलीनः शीलसम्पन्नो धनुर्वंदविशारदः । हस्ति- शिक्षाश्वशिक्षासु कुशलः श्लक्ष्णभषिता । निमित्ते शकुने ज्ञाता वेत्ता चैव चिकितसिते । कृतज्ञः कर्मणां शूरस्तथा [] क्लेशसह ऋजुः । व्यूहतत्त्वविधानज्ञः फल्गुसार- विशेषवित् । राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियो- ऽथ वा” मत्स्यपु० १८९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5332-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेनापतिः, पुं, (सेनायाः पतिः ।) कार्त्तिकेयः । (क्वचित् वाच्यलिङ्गेऽपि दृश्यते । यथा, महा- निर्व्वाणतन्त्रे १ । १४ । “किमुच्यते महाप्राज्ञे कथ्यतां प्राणवल्लभे । यदकथ्यं गणेशेऽपि स्कन्दे सेनापतावपि ॥”) अनीकाधिपतिः । इति मेदिनी ॥ अस्य पर्य्यायः । सेनानीः २ वाहिनीपतिः ३ । इत्य- मरः । २ । ८ । ६२ ॥ सेनापतिलक्षणं यथा, -- [] “कुलीनः शीलसम्पन्नो धनुर्व्वेदविशारदः । हस्तिशिक्षाश्वशिक्षासु कुशलः श्लक्ष्णभाषणः ॥ निमित्ते शकुनज्ञाने वेत्ता चैव चिकित्सिते । कृतज्ञः कर्म्मणां शूरस्तथा क्लेशसहो ऋजुः ॥ व्यूहतत्त्वविधानज्ञः फल्गुसारविशेषवित् । राज्ञा सेनापपिः कार्य्यो ब्राह्मणः क्षत्त्रियो- ऽथवा ॥” इति मात्स्ये राजधर्म्मे । २१५ । ८ -- १० ॥ सेनापतौ वर्णनीयानि यथा, -- “सेनापतिर्ज्जितावासः स्वामिभक्तः सुधीरभीः । अभ्यासी वाहने शस्त्रे शास्त्रे च विजयी रणे ॥” इति कविकल्पलतायाम् १ स्तवके वर्ण्यस्थिति- र्नाम ३ कुसुमम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-409-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सेनापति" आता है (47)
दंडनायक सेनापतिसेनानी सेनापति । फौज का अफसरबलाध्यक्ष सेनापति । सेनानायकवरूथप सेनापतिदंडमुख सेनानायक । सेनापतिबलाग्र सेनापतियूथपति सेनानायक । सेनापतिबलमुख्य सेना का प्रधान । सेनापतिवरूथाधिप सेनापतिसामराधिप सेना का प्रधान अधिकारी । सेनापतिसेनाग्रग सेना का प्रधान । सेनापतिसैन्यपति सेनापतिसैन्यपाल सेनापतिसेनाधिनाथ सेनापति । फौज का अफसर । सिपहसालारसेनाधिपति फौज का अफसर । सेनापतिसैन्यनायक सेना का अध्यक्ष । सेनापतिसेनाध्यक्ष संमज्ञा पुं॰ फौज का अफसर । सेनापतिसैन्याधिपति सेनापतिसैन्याध्यक्ष सेनापतिसेनप सेनापतिबक्षी सेनापतिसैनेश सेनापतिकटककारी सेना संघटित या सज्जित करनेवाला व्यक्ति । सेनापतिसेनापाल सेनापतिचक्रगोसा सेनापतिबलाधिकृत वह जिसके अधिकार में सेना हो । सेनापतिमहाधिकृत सेनापति । सेनानायकसालारजंग सेनापति । सेना का नायकसिपहसालार फौज का सबसे बड़ा अफसर । सेनापति । सेनानायकसेनाप्रणेता सेनानायक । सेनापति । फौज का मुखियासेनाभिगोप्ता सेनारक्षक । सेनापतिपरिचर सेवक । खिदमतगार । टहलुआसांग्रामिक जो संग्राम से संबंधित हो । युद्धविषयकवाहिनीपति वाहिनी नामक सेना विभाग का अधिपति या प्रधानचमू सेना । फौजचमूचर सिपाहीसालार दीवाल में गाड़ी हुई खूँटी । नागदंतिकापरिणायक नेता । चलानेवाला । पथप्रदर्शकदलपति किसी मंडली या समुदाय का प्रधान । मंडली का मुखिया । अगुवा । सरदारपृतनानी पृतना नामक सेना के विभाग का अफसररावत छोटा राजासिपह 'सिपाह' का लघु रूप । सेना । फौज । यौ॰—सिपहगरी, सिपहदार = सेनानायक । से…यूथप् सरदारसाहनो सेना । फौजफौजदार पु ॰अष्टप्रधान राज्य के आठ प्रकार के प्रधान जैसे— वैद्य, उपाध्याय, सचिव, मंत्री, प्रत…चक्रगोप्ता रथ का रक्षक
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬