🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:24:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सैन्य
sainya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जो सेना में सम्मिलित हैं (2.8.61) सैनिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सैन्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सैनिक । सिपाही ।
२. सेना । फौज ।
३. सेनादल । पलटन ।
४. प्रहरी । संतरी ।
५. शिविर । छावनी ।
सैन्य २ वि॰ सेना संबंधी । फौज का । फौजी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सैन्य mfn. belonging to or proceeding from an army, MBh.; Hariv.
सैन्य m. (ifc. f(आ). ) a soldier (pl. ‘troops’), R.
सैन्य m. an army, MBh.; Rājat.
a sentinel, guard, L.
सैन्य n. a body of troops, army, MBh.; R. &c.
a camp, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1248,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सैन्यः [सेनायां समवैति ञ्य] 1 A soldier; Śi. 5. 28. --2 A guard, sentinel. --न्यं An army, a troop; स प्रतस्थेऽरिनाशाय हरिसैन्यैरनुद्रुतः R. 12. 67.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सैन्य पु० सेनायां समवैति ञ्य । १ मिलिते हस्त्यश्वादौ अमरः । सेनानां सङ्घः ष्यञ् । २ सेनासमुदाये न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5333,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सैन्यं, क्ली, (सेना एव । चतुवर्णादित्वात् ष्यञ् ।) सेना इत्यमरः । २ । ८ । ७८ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ८७ । २१ । “हतशेषं ततः सैन्यं दृष्ट्वा चण्डं निपातितम् । मुण्डञ्च सुमहावीर्य्यं दिशो भेजे भयातुरम् ॥”)
सैन्यः, पुं, (सेनां समवैतीति । सेना + “सेनाया वा ।” ४ । ४ । ४५ । इति ण्यः ।) सेनासमवेतः । इत्यमरः । २ । ८ । ६१ । “मिलितहत्स्यश्वरथ- पादातं सेना तत्र ये समवेता एकदेशीभूतास्ते सैन्याः सैनिकाश्च ।” इति भरतः ॥ किञ्च । “सैन्यं क्लीवं बलेऽंशे ना समवेते तु वाच्यवत् ॥” इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-414-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सैन्य" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें