🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:06:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सैनिक
sainika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सेना की रक्षा करने वाले (2.8.61) सेनारक्ष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सैनिक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सेना या फौज का आदमी । सिपाही । लश्करी । तिलंगा ।
२. सैन्यरक्षक । प्रहरी । संतरी ।
३. समवेत सेना का बाग । व्यूहबद्ध दल ।
४. वह जो किसी प्राणी का वध करने के लिये नियुक्त किया गया है ।
५. शंबर के एक पुत्र का नाम ।
सैनिक २ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ सैनिकी] सेना संबंधी । सेना का । यौ॰—सैनिकवाद । सैनिकवादी । सैनिकीरकण = किसी राष्ट्र की पुरी आबादी को युद्ध करनेवाली सेना के रुप में संयोजित करना या सबल बनाना । समर्थ जनसाधारण को सैनिक प्रशिक्षण देने का कार्य । उ॰—मार्च, १९३४ में हिटलर ने सैनिकीकरण का कार्य कर दिया ।—आ॰ अ॰ रा॰, पृ॰ १९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सैनिक mfn. relating or belonging to an army, military, martial, drawn up in martial array, MBh.; R. &c.
सैनिक m. an army-man, soldier, guard, sentinel, a body of forces in array, ib.
N. of a son of Śambara, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1248,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सैनिक a. (की f.) [सेनायां समवैति ठक्] 1 Relating to an army. --2 Martial, military. --कः 1 A soldier; पपात भूमौ सह सैनिकाश्रुभिः R. 3. 61. --2 A guard, sentinel. --3 The body [] of troops drawn up in battle-array R. 3. 57.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सैनिक पु० । सेनायां समवैति ठक् १ मिलिते हस्त्यश्वादौ अमरः । प्राणिबधनियुक्ते भाग० ५-६६ अ० ति० त० रघु० । वस्तुतस्तु सौनिका इव श्वधितिनेत्येव तत्र पाठः साधुः ३ सेनासम्बन्धिनि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5332,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सैनिकः, पुं, (सेनां समवैतीति । सेना + “सेनाया वा ।” ४ । ४ । ४५ । इति पक्षे ठक् ।) सेनायां समवेतः । इत्यमरः । २ । ९ । ६१ ॥ मिलित- हंस्त्यश्वरथपादातं सेना तत्र ये समवेताः एक- देशीभूतास्ते सैन्याः सैनिकाश्च । इति भरतः ॥ (यथा, रघुः । ३ । ६१ । “निमेषमात्रादवधूय तद्व्यथां सहोत्थितः सैनिकहर्षनिस्वनैः ॥”) सैन्यरक्षकः । इति मेदिनी अमरश्च ॥ प्राणि- वधनियुक्तः । यथा, श्रीभागवते पञ्चमस्कन्ध- गद्यम् । ये त्विह वै पुरुषाः पुरुषमेधेन यजन्ते याश्च स्त्रियो नृपशून् खादन्ति तांश्च ताश्च ते पशव इह निहता यमसदने यातयन्तो रक्षो- गणाः सैनिका इव स्वधितिना अवदायासृक् पिबन्तीति । सैनिकाः प्राणिवधनियुक्ताः । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ सेनासम्बन्धिनि, त्रि ॥ (यथा, महाभारते । ७ । १९० । ४१ । “एवं तं निहतं संख्ये ददृशे सैनिको जनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-414-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सैनिक" आता है (24)
सैन्य सैनिक । सिपाहीकांडस्पृष्ट शस्त्रजीवी । सैनिकरणवृत्ति सैनिक । योद्धाशस्त्रजीवी योद्धा । सैनिक । सिपाहीशस्त्रवृत्ति वह जो शस्त्र आदि चलाकर अपना निर्वाह करता हो । योद्धा । सैनिक । सिपाहीफौजी फौज संबंधी । सैनिक । जैसे, फौजी आदमी, फौजी कानुनअस्करी सैनिक । यौद्धासिपाही सैनिक । लड़नेवाला । शूर । योद्धा । फौजी आदमीसिलाही शस्त्र धारण करनेवाला । सैनिक । सिपाहीअसिजीवी तलवार के द्वार जीविका अपा- जित करनेवाला । सैनिकपलटनिया वह जो पलटन में काम करता हो । सेना का सिपाही । सैनिक । जैसे,— नगर में ग…सेनाजीवी वह जो सेना में रहकर अपनी जीविका चलावे । सैनिक । सिपाही । योद्धाअस्त्रजीवी पेशेवर सैनिकअस्त्रधारी सैनिकभट युद्ध करने या लड़नेवाला । योद्धावीर वह जो साहसी और बलवान् हो । शूर । बहादुरभार्य भरण पोषण करने के योग्यस्कंदक वह जो उछले । उछलने या कूदनेवालाबलस्थ ताकतवर । मजबूतबानैत बाना फेरनेवालालशकरी फौज का । सेना संबंधी । सेना से संबंध रखनेवालातिलंगा अंगरेजी फौज का देशी सिपाही । विशेष— पहले पहल ईस्ठ इंडिया कंपनी ने मदरा…प्राइवेट जिसका संबंध केवल किसी व्यक्ति से हो । निज का । व्यक्तिगत । जैसे,—यह सम…शस्त्रधारी शस्त्र धारण करनेवाला । हथियारबंद
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें