🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:29:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सैनिक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सैनिक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सैनिक

अर्थ: सेनायां समवैति ठक् सेनासम्बन्धी

संस्कृत: सेनारक्षकः, सेनायां समवेतः · पर्याय: सेनारक्ष

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सैनिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सैनिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सैनिक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासैनिकःसैनिकौसैनिकाः
द्वितीयासैनिकम्सैनिकौसैनिकान्
तृतीयासैनिकेनसैनिकाभ्याम्सैनिकैः
चतुर्थीसैनिकायसैनिकाभ्याम्सैनिकेभ्यः
पञ्चमीसैनिकात् / सैनिकाद्सैनिकाभ्याम्सैनिकेभ्यः
षष्ठीसैनिकस्यसैनिकयोःसैनिकानाम्
सप्तमीसैनिकेसैनिकयोःसैनिकेषु
सम्बोधनहे सैनिकहे सैनिकौहे सैनिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सैनिक
सैनिक
sainika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सेना की रक्षा करने वाले (2.8.61) सेनारक्ष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सैनिक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सेना या फौज का आदमी । सिपाही । लश्करी । तिलंगा ।
२. सैन्यरक्षक । प्रहरी । संतरी ।
३. समवेत सेना का बाग । व्यूहबद्ध दल ।
४. वह जो किसी प्राणी का वध करने के लिये नियुक्त किया गया है ।
५. शंबर के एक पुत्र का नाम ।
सैनिक २ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ सैनिकी] सेना संबंधी । सेना का । यौ॰—सैनिकवाद । सैनिकवादी । सैनिकीरकण = किसी राष्ट्र की पुरी आबादी को युद्ध करनेवाली सेना के रुप में संयोजित करना या सबल बनाना । समर्थ जनसाधारण को सैनिक प्रशिक्षण देने का कार्य । उ॰—मार्च, १९३४ में हिटलर ने सैनिकीकरण का कार्य कर दिया ।—आ॰ अ॰ रा॰, पृ॰ १९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सैनिक mfn. relating or belonging to an army, military, martial, drawn up in martial array, MBh.; R. &c.
सैनिक m. an army-man, soldier, guard, sentinel, a body of forces in array, ib.
N. of a son of Śambara, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1248,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सैनिक a. (की f.) [सेनायां समवैति ठक्] 1 Relating to an army. --2 Martial, military. --कः 1 A soldier; पपात भूमौ सह सैनिकाश्रुभिः R. 3. 61. --2 A guard, sentinel. --3 The body [] of troops drawn up in battle-array R. 3. 57.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सैनिक पु० । सेनायां समवैति ठक् १ मिलिते हस्त्यश्वादौ अमरः । प्राणिबधनियुक्ते भाग० ५-६६ अ० ति० त० रघु० । वस्तुतस्तु सौनिका इव श्वधितिनेत्येव तत्र पाठः साधुः ३ सेनासम्बन्धिनि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5332,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सैनिकः, पुं, (सेनां समवैतीति । सेना + “सेनाया वा ।” ४ । ४ । ४५ । इति पक्षे ठक् ।) सेनायां समवेतः । इत्यमरः । २ । ९ । ६१ ॥ मिलित- हंस्त्यश्वरथपादातं सेना तत्र ये समवेताः एक- देशीभूतास्ते सैन्याः सैनिकाश्च । इति भरतः ॥ (यथा, रघुः । ३ । ६१ । “निमेषमात्रादवधूय तद्व्यथां सहोत्थितः सैनिकहर्षनिस्वनैः ॥”) सैन्यरक्षकः । इति मेदिनी अमरश्च ॥ प्राणि- वधनियुक्तः । यथा, श्रीभागवते पञ्चमस्कन्ध- गद्यम् । ये त्विह वै पुरुषाः पुरुषमेधेन यजन्ते याश्च स्त्रियो नृपशून् खादन्ति तांश्च ताश्च ते पशव इह निहता यमसदने यातयन्तो रक्षो- गणाः सैनिका इव स्वधितिना अवदायासृक् पिबन्तीति । सैनिकाः प्राणिवधनियुक्ताः । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ सेनासम्बन्धिनि, त्रि ॥ (यथा, महाभारते । ७ । १९० । ४१ । “एवं तं निहतं संख्ये ददृशे सैनिको जनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-414-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सैनिक" आता है (24)
सैन्य सैनिक । सिपाहीकांडस्पृष्ट शस्त्रजीवी । सैनिकरणवृत्ति सैनिक । योद्धाशस्त्रजीवी योद्धा । सैनिक । सिपाहीशस्त्रवृत्ति वह जो शस्त्र आदि चलाकर अपना निर्वाह करता हो । योद्धा । सैनिक । सिपाहीफौजी फौज संबंधी । सैनिक । जैसे, फौजी आदमी, फौजी कानुनअस्करी सैनिक । यौद्धासिपाही सैनिक । लड़नेवाला । शूर । योद्धा । फौजी आदमीसिलाही शस्त्र धारण करनेवाला । सैनिक । सिपाहीअसिजीवी तलवार के द्वार जीविका अपा- जित करनेवाला । सैनिकपलटनिया वह जो पलटन में काम करता हो । सेना का सिपाही । सैनिक । जैसे,— नगर में ग…सेनाजीवी वह जो सेना में रहकर अपनी जीविका चलावे । सैनिक । सिपाही । योद्धाअस्त्रजीवी पेशेवर सैनिकअस्त्रधारी सैनिकभट युद्ध करने या लड़नेवाला । योद्धावीर वह जो साहसी और बलवान् हो । शूर । बहादुरभार्य भरण पोषण करने के योग्यस्कंदक वह जो उछले । उछलने या कूदनेवालाबलस्थ ताकतवर । मजबूतबानैत बाना फेरनेवालालशकरी फौज का । सेना संबंधी । सेना से संबंध रखनेवालातिलंगा अंगरेजी फौज का देशी सिपाही । विशेष— पहले पहल ईस्ठ इंडिया कंपनी ने मदरा…प्राइवेट जिसका संबंध केवल किसी व्यक्ति से हो । निज का । व्यक्तिगत । जैसे,—यह सम…शस्त्रधारी शस्त्र धारण करनेवाला । हथियारबंद

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सैनिकसैनिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सैनिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सैनिक 📚 ➤ सेनायां समवैति ठक् सेनासम्बन्धी
संस्कृत: सेनारक्षकः, सेनायां समवेतः · पर्याय: सेनारक्ष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सैनिक 📚सेना या फौज का आदमी । सिपाही । लश्करी । तिलंगा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सैनिक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें