🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:42:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सचिव
saciva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सचिव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मित्र । दोस्त । सखा ।
२. मंत्री । वजीर । (अ॰ सेक्रेटरी) ।
३. सहायक । मददगार ।
४. काला धतूरा या काले धतूरे का वृक्ष ।
५. किसी संघटन या संस्था के संचालन का उत्तरदायित्व बहन करनेवाला व्यक्ति ।
सचिव । जैसे,—फारेन सेक्रेटरी । स्टेट सेक्रेटरी ।
२. वह पदा- धिकारी जिसपर किसी संस्था के कार्यसंपादन का भर हो । जैसे,—कांग्रेस सेक्रेटरी ।
३. वह व्यक्ति जो दूसरे की ओर से उसके आदेशानुसार पत्रव्यवहार आदि करे । मुंशी । जैसे,— महाराज के सेक्रेटरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सचिव m. an associate, companion, friend, (f(ई). )
esp. a king's friend or attendant, counsellor, minister (ifc. = ‘assisted by’, ‘provided with’), Gaut.; Mn.; MBh. &c.
the dark thorn-apple, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1130,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सचिवः 1 A friend, companion. --2 A minister, counsellor; सचिवान्सप्त चाष्टौ वा प्रकुर्वीत परीक्षितान् Ms. 7. 54; R. 1. 34, 4. 87; कार्यांतरसचिवः M. 1. --3 The dark thorn-apple.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1080-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सचिव पु० सच--इन् तथा सन् वाति--क । १ सहाये २ म- न्त्रिणि अमरः ३२१ पृ० दृश्यम् । ३ कृष्णधुस्तूरे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5204,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सचिवः, पुं, (सच समवाये + इन् । तथा सन् वातीति । वा + कः ।) मन्त्री । सहायः । इत्यमरः ॥ (यथा, देवीभागवते । २ । ९ । ४२ । “इत्युक्त्वा सचिवान् राजा कल्पयित्वा सुरक्ष- कान् । कारयित्वाथ प्रासादं सप्तभूमिकमुत्तमम् । आरुरोहोत्तरासूनुः सचिवैः सह तत्क्षणम् ॥”) कृष्णधत्तूरकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-220-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सचिव" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें