🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:45:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मंत्री
maṃtrī
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंत्री संज्ञा पुं॰ [सं॰ मन्त्रिन्]
१. परामर्श देनेवाला । सलाह देनेवाला ।
२. वह पुरुष जिसके परामर्श से राज्य के कामकाज होते हों । सचिव । पर्या॰—अमात्य । सचिव । धीसख । स भवायिक ।
३. शतरंज की एक गोटी का नाम । विशेष—यह गोटी राजा से छोटी मानी जाती है और पक्ष की शेष सब गोटियों से श्रेष्ठ होती है । यह टेढी सीधी सब प्रकार की चालें चलती है । इसे वजीर या रानी भी कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्त्री, [न्] पुं, (मन्त्रो गुप्तभाषणमस्यास्ति । मन्त्र + इनिः । यद्बा, मन्त्रयते इति । मन्त्र + “नन्दिग्रहीति ।” ३ । १ । १३४ । इति णिनिः ।) मन्त्रजातकर्त्तव्यनिश्चयकर्त्ता । तत्पर्य्यायः । धीसचिवः २ अमात्यः ३ । इत्यमरः । २ । ८ । ४ ॥ सचिवः ४ धीसखः ५ सामवायिकः ६ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३८३ ॥ तस्य लक्षणं यथा, -- “मन्त्री भक्तः शुचिः शूरोऽनुकृतो बुद्धिमान् क्षमी । आन्वीक्षिक्यादिकुशलः परिच्छेदी सुदेशजः ॥” इति कविकल्पलता ॥ “बहुभिर्म्मन्त्रयेत् कामं राजा मन्त्रं पृथक् पृथक् । मन्त्रिणामपि नो कुर्य्यान्मन्त्री मन्त्रप्रकाशनम् ॥ न क्वचित् कस्य विश्वासो भवतीह सदा नृणाम् । निश्चयश्च सदा मन्त्रे कार्य्य एकेन सूरिणा ॥ भवेद्वा निश्वयावाप्तिः परबुद्ध्यनुजीवनात् । एकस्यैव महीभर्त्तुर्भूयः कार्य्यो विनिश्चयः ॥” इति मत्स्यपुराणे १८९ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-621-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "मंत्री" आता है (24)
ग्रंथिहर मंत्रीमंत्रधर मंत्रीसप्तप्रकृति राज्य के सात अंग जो ये हैं—राजा, मंत्री, सामंत, देश, कोश, गढ़ और सेनाप्रकृतिपुरुष राज्यमंत्री । मंत्रीनेब पु संज्ञा पुं॰ सहायक । कार्य में सहायता देनेवाला । मंत्री । दीवानमशीर मशविरा देनेवाला । सलाह देनेवाला । मंत्रणा देनेवाला । मंत्रीवजीर वह जो बादशाह को रियासत के प्रबंध में सलाह या सहायता दे । मंत्री । अमात…दिमान पु संज्ञा पुं॰ दीवान । मंत्रीवजारत मंत्री, वजीर या अमात्य का पद । वजीरीबुधिसहाय मंत्री । सचिव । वजीरमिनिस्टर मंत्री । सचिव । दीवान । वजीरअष्टप्रधान राज्य के आठ प्रकार के प्रधान जैसे— वैद्य, उपाध्याय, सचिव, मंत्री, प्रत…आभ्यंतरकोप मंत्री, पुरोहित, सेनापति युवराज आति का विद्रोहसचिव मित्र । दोस्त । सखापार्षद पास रहनेवाला सेवक । परिषदव्यापृत किसी कर्य में लगा हुआ । संलग्नसामवायिक समवाय संबंधीरहाट वह जो किसी प्रकार की सलाह देता होबाग अंगद देखाए घाय तन मैं ।—तुलसी (शब्द॰)दीवाना राजा या बादशाह के बैठने की जगह । राजसभा । दरबार । कचहरी । यौ॰—दिवान आम…मतरिया ‡ ^१ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'माता' या 'माँ' । मुहा॰—मतरिया बहिनिया बहिनिया…सेक्रेटरी वह उच्च कर्मचारी या अफसर जिसके अधीन सरकार या शासन का कोई विभाग हो । मं…लेखाधिकारी पत्र आदि लिखने लिखाने का अधिकारीअष्टप्रकृति शुक्रनीति के अनुसार राज्य के ये आठ प्रधान कर्माचारी-सुमंत्र, पंड़ित, म…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें