🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:36:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सखा
sakhā
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सखा १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सखि]
१. वह जो सदा साथ रहता हो । साथी । संगी ।
२. मित्र । दोस्त ।
३. सहयोगी । सहचर ।
४. एक वृक्ष (को॰) ।
५. साहित्य में वह व्यक्ति जो नायक का सहचर हो और जो सुख दु:ख में उसके समान सुख दु:ख को प्राप्त हो । विशेष—सखा चार प्रकार के होते हैं—पीठमर्द, बिट, चेट और विदूषक ।
६. पत्नी की बहन का पति । साढ़ू (को॰) । यौ॰—सखाभाव = मित्रता । सखाविग्रह = आपसी तकरार । मित्रों की लड़ाई ।
सखा २ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰ सख़ा] दे॰ सखावत [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सखा, [इ] पुं, (समानः ख्यायते इति । समान + ख्या + “समाने ख्यः सचोदात्तः ।” उणा० ४ । १३६ । इति इञ् । टिलोपयलोपौ समा- नस्य स्वभावश्च ।) सौहार्दयुक्तः । समानः ख्यायते जनैः नाम्नीति डिः मनीषादित्वात् [] ख्यातेर्यलोपः समानस्य सभावश्च सख्यृद्भ्या- मिति सेर्डा । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ तत्प- र्य्यायः । आक्रन्दः २ मित्रम् ३ सुहृत् ४ । इति जटाधरः ॥ वयस्थः ५ सवयाः ३ स्निग्धः ७ सहचरः ८ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा माघे । २ । ३६ । “सखागरीयान् शत्रुश्च कृत्रिमस्तौ हि कार्य्यतः स्याताममित्रौ मित्रे च सहजप्राकृतावपि ॥”) सहायः ! इति मेदिनी ॥ तत्पत्नीगमने दोषो यथा, -- “गुरुतल्पव्रतं कुर्य्यात् रेतः तिक्त्वा स्वयोनिषु । सख्युः पुत्त्रस्य च स्त्रीषु कुमारीष्वन्त्यजासु च ॥ इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-210-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सखा" आता है (19)
सचि सखा । दोस्त । मित्रसचिव मित्र । दोस्त । सखास्नेहन् मित्र । दोस्त । सखासख सखा । मित्र । साथी । (समासांत में) जैसे,—वसंतसख, सचिवसखपरस्परज्ञ एक दूसरे को जाननेवाला । मित्र । सखास्निग्धजन प्रिय व्यक्ति । मित्र । सखारफीक मित्र । सखा । सहचरसध्रीच पति । सखा । स्वामीहमजोली साथी । संगी । सहयोगी । सखामित्र वह जो सब बातों में अपना साथी सहायक, समर्थक और शुभचिंतक हो । सब प्रकार …सहचर वह जो साथ चलता हो । साथ चलनेवाला । साथी । हमराहीसुहृद शिव का एक नामसंबंधक मेल जोल । लगाव । मैत्रीसुहृत् अच्छे हृदयवालावाली बंदरों का एक राजा जो सुग्रीव का बड़ा भाई और अगद का पिता था । विशेष—पुर…सहभावी वह जो सहायता करता हो । सहायक । मददगारस्वपक्षीय जो अपने दल या विचार का होईठ पु वि॰ संज्ञा पुं॰सफो साफ । स्वच्छ । धवल
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें