🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:04:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विभाव
vibhāva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विभाव संज्ञा पुं॰ [सं॰] साहित्य में वह वस्तु जो रति आदि स्थायी भावों को आलंबन में उत्पन्न करनेवाली या उदीप्त करनेवाली हो । रसविधान में भाव का आलंबन या विभावक या उद्दीपक । उ॰—इसी भाव (प्रेम) के विविध प्रकार के आलंबनों और उद्दीपनों का चित्रण इस भूमि के विभाम पक्ष में पाया जाता है ।—रस॰, पृ॰ ७४ । विशेष—विभाव दो कहे गए हैं—आलंबन और उद्दीपन । आलंबन वह है जिसके प्रति आश्रय या पात्र के हृदय में कोई भाव स्थित हो । जैसे नायक के लिये नायिका और नायिका के लिये नायक । उद्दीपन वह है जिससे आलंबन के प्रति स्थित भाव उद्दीप्त या उत्तेजित हो । रसभेद से आलंबन और उद्दीपन बिन्न भिन्न होंगे । जैसे, श्रृंगार में आलंबन होगे नायक नायिका; हास में कोई बढंगी आकृति या वाणी आदि वाला व्यक्ति; करुण में विनष्ट बंधु आदि या कोई पीड़ित अथवा शोचनीय व्यक्ति इत्यादि, इत्यादि । इसी प्रकार उद्दीपन भी रसभेद से भिन्न होगे । जैसे, श्रृंगार में चाँदनी, फूल आदि; रौद्र में आलबन की दुष्ट चेष्टा इत्यादि ।
२. मित्र । परिचित व्यक्ति (को॰) ।
३. कोई भी उत्तेजक दशा, अवस्था या स्थिति जिससे भावों का उद्दीपन हो (को॰) ।
४. शिव का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि-˚भाव (for 2. see p. 978, col. 3) and ˚भावन्, mf(अरी See next)n. (voc. वि-भावस्), id., ib.
1. and 2. वि-भाव. See above and p. 978, col. 3.
2. वि-भाव m. (for 1. See under वि-√ भा) any condition which excites or develops a partic. state of mind or body, any cause of emotion (e.g. the persons and circumstances represented in a drama, as opp. to the अनु-भाव or external signs or effects of emotion), Bhar.; Daśar.; Sāh. (-त्व n.)
a friend, acquaintance, L.
N. of Śiva, Pañcar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (977,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विभावः 1 (In Rhet.) Any condition which produces or develops a particular state of body or mind; (one of the three main divisions of Bhāvas, the other two being अनुभाव and ब्याभिचारिभाव q. v.); रत्याद्युद्वोधका लोके विभावाः काव्यनाट्ययोः S. D. 62; its chief subdivisions are आलंबन and उद्दीपक; see आलंबन. --2 A friend, an acquaintance. --3 Any exciting circumtance, (as dress &c.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0985-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभाव पु० वि + भू--घञ् । १ परिचये कलङ्कारोक्ते रस- [] स्योद्दीपके २ आलम्बनादौ “रत्याद्युद्बोधकालोके विभावाः काव्यनाट्ययोः । आलम्बनोद्दीपनाख्यौ तस्य भेदाविमौ स्मृताः” । ये हि लोके रामादिगतरति- हासादीनामुद्बोधकारणानि सीतादयस्त एव काव्ये नाट्ये च निवेशिताः सन्तः विभाव्यन्ते आस्वादा- ङ्कुरप्रादुर्भावयोग्याः क्रियन्ते सामाजिकरत्यादिमावा एभिरिति विमावा उच्यन्ते” सा० द० ३ प० । “विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथा” सा० ३ प० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4915-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभावः, पुं, (विशेषेण भावयति रसं सामाजि- कानिति । वि + भावि + अच् ।) परिचयः । रसस्योद्दीपनादिः । इति मेदिनी ॥ तल्लक्ष- णादिर्यथा, -- “विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथा । रसतामेति रत्यादिः स्थायी भावः सचेतसाम् ॥” विभावादयो वक्ष्यन्ते । विभावादीनां यथा- संख्यं कारणकार्य्यसहकारित्वे कथं त्रयाणामपि रसोद्बोधे कारणत्वमित्युच्यते । “कारणकार्य्यसञ्चारिरूपा अपि हि लोकतः । रसोद्वोधे विभावाद्याः कारणान्येव ते मताः ॥ सद्भावाश्च विभावादेर्द्बयोरेकस्य वा भवेत् । झटित्यन्यसमाक्षेपे तदा दोषो न विद्यते ॥ विभावादिपरामर्शविषयत्वात् सचेतसाम् । परानन्दमयत्वेन संवेद्यत्वादपि स्फुटम् ॥” * ॥ “अथ के ते विभावानुभावव्यभिचारिण इत्य- पेक्षायां विभावमाह । रत्याद्युद्बोधका लोके विभावाः काव्य- नाट्ययोः । ये हि लोके रामादिगतरतिहासादीनां उद्- बोधकारणानि सीतादयस्त एव काव्ये नाट्ये च निवेशिताः सन्तो विभाव्यन्ते आस्वादाङ्कुरप्रादु- र्भावयोग्याः क्रियन्ते सामाजिकरत्यादिभावा एभिरिति विभावा उच्यन्ते । आलम्बनोद्दीपनाख्यौ तस्य भेदापुभौ स्मृतौ ॥” इति साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदे । (विविधप्रकारेण प्रकाशवति, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । १ । १४८ । १ । “न चित्रं वपुषे विभावम् ।” “विभावं विविधप्रकाशवन्तम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-411-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें