🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गंज
gaṃja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गंज १ संज्ञा पुं॰ [ सं॰ कञ्ज या खञ्ज]
१. एक रोग का नाम जिसमें सिर के बाल उड़ जाते हैं और फिर नहीं जमते । चाईं । चँदलाई । खल्वाट । बुर्का ।
२. सिर का एक रोग जिसमें सिर में छोटी छोटी फुंसियाँ निकलती रहती है और जल्दी अच्छी नहीं होतीं । बालखोर ा गंज २ संज्ञा स्त्री॰ [फा॰, सं॰ गञ्ज]
१. खाजाना । कोष ।
२. ढ़ेर । अंबार । राशि । अटाला । क्रि॰ प्र॰—लगाना ।
३. समूह । झुँड़ । ज॰,—कै निदरहु कै आदरहु सिंहंहि स्वान सियार । हरष बिषाद न केसरिहि कुंजर गंजनिहार ।— तुलसी (शब्द॰) ।
४. वह स्थान जहाँ अन्न आदि रखा जाय । गल्लाखाना अंबारखाना । कोठी । भंड़ार ।
५. गल्ले की मंड़ी । गोला । हाट । बाजर । मुहा॰—गंज ड़ालना = बाजार लगाना । मंड़ी आबाद करना ।
६. वह आबादी जिसमें बनिए बसाए जाते हैं और बाजार लगता है । जैसे, —पहाड़गंज, रायगंज ।
७. मद्यपात्र
८. मदिरालय । कलवरिया ।
९. वह चीज जिसमें बहुत सी काम की चीजों ए क साथ एकत्र हों । जैसें;—एक बरतन दो गगरे या बाल्टी के आकार का होता है औरौ जिसमें रसोई वनाने के बहुत से बरतन होते है, गंज कहलाता है । इसी प्रकार वह चाकू जिसमें चाकू कैची मोचने आदि बहुत सी चोजें होती हैं, गंज कहलाता है । यौ॰—गंजगुठारा, गंजगुबारा = दे॰ गंजगोला । गंजगोला । गंजचाकू ।
गंज ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ गञ्ज]
१. अवज्ञा । तिरस्कार ।
२. गोशाला । गोठ [को॰] ।
गंज ४ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] एक मोठी लता जिसमें नीचे की और झुकी हुई टहनियाँ निकलती है । विशेष—इसकी पत्तियाँ सीकों में लगती हैं और चार से आठ इंच तक लंबी, सिरे की ओर चौड़ी, दलदार और चिकनी होती हैं, इसमें पाँच सात इंच लंबी, एक इच मोटी फलियाँ लगती हैं, जिनपर रोंई होती हैं । टहनियों से रोशा निकलता है और पत्तियाँ चौपायों की खिलाई जाती हैं । यह लता जंगल के पेड़ों को बहुत हानि पहुँचाती है और देहरादून से लेकर गोर- खपुर और बुँदेलखंड़ तक पाई जाती है । इसे गोंज भी कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गञ्ज m. disrespect, L.
2. गञ्ज m. n. = گنج a treasury, jewel room, place where plate &c. is preserved, Rājat. iv f., vii; Kathās. xliii, 30; lxxv, 30
गञ्ज m. f. a mine, L.
गञ्ज m. a cow-house or station of cowherds, L.
a mart, place where grain &c. is stored for sale, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (342,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गंजः 1 A mine. --2 A treasury. --3 A cow-house. --4 A mart, a place where grain is stored for sale. --5 Disrespect, contempt. --जा 1 A hut, hovel. --2 A tavern. --3 A drinking vessel. --4 A mine, jewelmine. --जं 1 A mine. --2 A treasury.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0447-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गञ्ज पु० गजि--घञ् । १ अवज्ञायाम् हेमच० । आधारे घञ् । २ गोष्ठागारे हारा० । ३ भाण्डागारे ४ खनौ मेदि० । ५ पामरगृहे, ६ हट्टस्थाने, ७ मद्यभाण्टे, शब्दरत्ना० ८ मदिरागृहे स्त्री टाप् अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2497,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गञ्जः, पुं, (गजि भावे + घञ् ।) अवज्ञा । भाण्डा- गारम् । खनिः । इति हेमचन्द्रः ॥ गोष्ठा- गारम् । इति हारावली ॥ गोयालिघर इति भाषा ॥
गञ्जः, पुं क्ली, (गजि भावे + घञ् ।) भाण्डागारम् । दति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-292-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गंज" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें