🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:45:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नीति
nīti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. ले जाने या ले चलने की क्रिया, भाव या ढंग ।
२. व्यवहार की रीति । आचारपद्धति । जैसे, सुनीति, दुर्नीति ।
३. व्यवहार की वह रीति जिससे अपना कल्याण हो और समाज को भो कोई बाधा न पहुँचे । वह चाल जिसे चलने से अपनी भलाई, प्रतिष्ठा आदि हो और दूसरे की कोई बुराई न हो । जैसे,—जाकी घन धरती हरी ताहि न लीजै संग । साई तहाँ न बैठिए जहँ कोउ देय उठाय ।—गिरिधर (शब्द॰) ।
४. लोक या समाज के कल्याण के लिये उचित ठहराया हुआ आचार व्यवहार । लोकमर्यादा के अनुसार व्यवहार । सदाचार । अच्छी चाल । नय । उ॰—सुनि मुनीस कह वचन सप्रीती । कस न राम राखहु तुम नीती ।—तुलसी (शब्द॰) ।
५. राजा और प्रजा की रक्षा के लिये निर्धारित व्यवस्था । राज्य की रक्षा के लिये ठहराई हुई विधि । राजा का कर्तव्य । राजविद्या । विशेष—महाभारत में भीष्म ने युधिष्ठिर को नीतिशास्त्र की शिक्षा दी है जिसमें प्रजा के लिये कृषि, वाणिज्य आदि की व्यवस्था, अपराधियों को दंड, अमात्य, चर, गुप्तचर, सेना, सेनापति इत्यादि की नियुक्ति, दुष्टों का दमन, राष्ट्र, दुर्ग और कोश की रक्षा, धनिकों की देखरेख, दरिद्रों का भरण पोषण, युद्ध, शत्रुऔं को वश में करने के साम, दाम, दंड, भेद ये चार उपाय, साधुओं की पूजा, विद्वानों का आदर, समाज और उत्सव, सभा, व्यवहार तथा इसी प्रकार की और बहुत सी बातें आई हैं । नीति विषय पर कई प्राचीन पुस्तकें हैं । जैसे, उशना को शुक्रनीति, कौटिल्य का अर्थशास्त्र, कामंदकीय नीतिसार इत्यादि ।
६. राज्य की रक्षा के लिये काम में लाई जानेवाली युक्ति । राजाओं की चाल जो वे राज्य की प्राप्ति वा रक्षा के लिये चलते हैं । पालिसी । जैसे, मुद्राराक्षस नाटक में चाणक्य और राक्षस की नीति ।
७. किसी कार्य की सिद्धि के लिये चली जानेवाली चाल । युक्ति । उपाय । हिकमत ।
८. संबंध (को॰) ।
९. दान । प्रदान (को॰) । यौ॰—नीतिकुशल = नीतिज्ञ । नीतिघोष = बृहस्पति के रथ का नाम । नीतिदोष = आचारदोष । नीतिनिपुण, नीतिनिष्ण = नीतिज्ञ । नीतिबीज = कूट संकल्प का मूल । नीतिविज्ञान = दे॰ नीतिशास्त्र । नीतिविद् = राजनीतिज्ञ । बुद्धिमान् । नीति विद्या = राजनीति शास्त्र । नीतिशास्त्र । नीतिविषय = आचरण का विषय या क्षेत्र । नीतिशतक = भर्तृहरि द्वारा रचित नीति बिषयक १०० श्लोक ।
नीति अनीति का वे बहुत कम विचार करते हैं । पठान प्राय: लंबे चौड़े, डील डौलवाले, गोरे और क्रूराकृति होते हैं । जातिबंधन इनमें विशेष दृढ़ है । एक संप्रदाय के पठान का दूसरे में ब्याह नहीं हो सकता । स्त्रियों को सतीत्वरक्षा का इन्हें बहुत ज्यादा ख्याल रहता है । इनके आपस के अधिकांश झगड़े स्त्रियों ही के लिये होते हैं । इनके उत्तराधिकार आदि के झगड़े कुरान के अनुसार नहीं, वरन् रूढ़ियों के अनुसार फैसल होते हैं, जो भिन्न भिन्न संप्रदायों में भिन्न भिन्न हैं । पठानों का प्राचीन इतिहास अनिश्चयात्मक है । पर इसमें कोई संदेह नही कि अधिकांश उन हिंदुओं के वंशज हैं जो गांधार, कांबोज, वाह्लीक आदि में रहते थे । फारस के मुसलमान होने के बाद इन स्थानों के निवासी क्रमश: मुसलमान हुए । इनमें से अधिकांश राजपूत क्षत्रिय थे । परमार आदि बहुत से राजपूत वंश अपनी कई शाखाओं को सिंधपार बसनेवाले पठानें में बतलाते हैं । पुर्वज कहाँ से आए और कौन थे, इस विषय में कोई कल्पना अधिक साधार नहीं है । इनकी भाषा 'पश्तो' आर्य प्राकृत ही से निकली है । पीछे तुर्क और यहूदी जातियाँ भी अफगनिस्तान में आकार बस गई और पुराने पठानों से इस प्रकार हील मिल गई कि अब किसी पठान का वंश निश्चय करना प्राय: असंभव हो गया है । पठान शब्द की व्युत्पत्ति भी अनिश्चयात्मक है । इस विषय में अधिक ग्राह्वा कल्पना यह है कि पहले पहल अफगानिस्तान के 'पुख्ताना' स्थान में बसने के कारण इस जाति को 'पुख्तून' और इसकी भाषा को 'पुख्तू' कहते थे । फिर क
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीति f. leading or bringing, guidance, management, L.
conduct, (esp.) right or wise or moral c˚ or behaviour, prudence, policy (also personified), political wisdom or science, moral philosophy or precept (also pl.), Mn.; MBh.; Kāv. &c.
relation to, dependence on (इतरेतरयोः), MBh.
presenting, offering (?), Pāṇ. v, 3, 77
acquirement, acquisition, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (565,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीतिः f. 1 Guidance, direction, management. --2 Conduct, manner of conducting oneself, behaviour, course of action. --3 Propriety, decorum. --4 Policy, prudence, wisdom, right course; आर्जवं हि कुटिलेषु न नीतिः N. 5. 103; R. 12. 69; Ku. 1. 22. --5 A plan, contrivance, scheme; Māl. 6. 3. --6 Politics, political science, statesmanship, political wisdom; आत्मोदयः परग्लानिर्द्वयं नीतिरितीयती Śi. 2. 30; Bg. 10. 38. --7 Righteousness, moral conduct, morality. --8 The science of morality, morals, ethics, moral philosophy. --9 Acquirement, acquisition. --10 Giving, offering, presenting. --11 Relation, support. --Comp. --कुशल, --ज्ञ, --निष्ण, विद् a. {1} one versed in policits, a statesman, politician. {2} [] prudent, wise. --घोषः N. of the car of Bṛhaspati. --दोषः error of conduct, mistake in policy. --बीजं a germ or source of intrigue; ˚निर्वापणं कृतं Pt. 1. --विद्या {1} political science, political economy. {2} moral science, ethics. --विषयः the sphere of morality or prudent conduct. --व्यतिक्रमः transgression of the rules of moral or political science. {2} error of conduct, mistake in policy. --शास्त्रं the science of ethics or of politics; morality. --संधिः method of policy; Pt. 2. 41.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0645-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीति स्त्री नीयन्वे उन्नीयन्तेऽर्था अत्रानया वा नी--क्तिन् । १ शुक्राद्युक्तराजविद्यायां कार्यकारणयोरभेदात् २ तच्छ्रास्त्रे च । भावे क्तिन् । ३ प्रापणे ४ नये च मेदि० । ५ तदधिष्टावृ देवीभेदे “शिष्टाश्च देव्यः प्रवराः ह्रीः कीर्त्तिर्द्युतिरेव च । प्रभा धृतिः क्षमा भूतिर्नीतिर्विद्या दया मतिः” हरिवं० २५६ अ० । “नीतिरापदि यद्गम्यः परस्तन्मानिनो ह्रिये” माघः नीतिश्च कामन्दकीयशास्त्रादौ दृश्या । “नीतिस्ते पुष्करोक्ता तु रामोक्ता लक्ष्मणाय या । जयाय तां प्रवक्ष्यामि शृणु धर्मादिवर्द्धनीम् । न्याये- नार्जनमर्थस्य बर्द्धनं रक्षणं चरेत् । सत्पत्रे प्रतिपत्तिश्च राजवृत्तं चतुर्विधम् । नयस्य विनयो मूलं विनयः शास्त्रनिश्चयात् । विनयो हीन्द्रियजयस्तैर्युक्तः पाल- येन्महीम् । शास्त्रं प्रज्ञा धृतिर्दाक्ष्यं प्रागल्भ्यं धारयि- ष्णुता । उत्साहो वाग्मितौदार्यमापत्कालसहिष्णु ता । प्रभावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्यं कृवज्ञता । कुलं शीलं दमश्चेति गुणाः सम्पत्तिहेतवः । प्रकीर्णविष- यारणे धावन्तं विप्रमाथिनम् । ज्ञानाङ्कुशेन कुर्वीत [] वश्यमिन्द्रियदन्तिनम् । कामः क्रोधस्तथा लोभो हर्षो मानो मदस्तथा । षड्वर्गमुत्सृजेदेनमस्मिं स्त्यक्ते सुखी नृपः । आन्वीक्षिकीं त्रयीं वार्त्तां दण्डनीतिं च पा- र्थिवः । तद्विद्यैस्तत्क्रियोपैतैश्चिन्तयेद्विनयान्वितः । आन्वी- क्षिक्यार्थविज्ञानं धर्मार्थौ च त्रयीस्थितौ । अर्थानर्थौ तु वार्त्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ । अहिंसा सुनृता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा । वर्णिनां लिङ्गिनां चैव सा- मान्यो धर्म उच्यते । प्रजाः समनुगृह्णीयात् कुर्य्यादा- चारसंस्थितिम् । वाक् सूनृता दया दानं हीनोपगत रक्षणम् । इति वृत्तं सतां साधु हितं सत्पुरुषव्रतम् । आधिव्याधिपरीताय अद्य श्वो वा विनाशिने । को हि राजा शरीराय धर्मापेतं समाचरेत् । न हि स्व- सुखमन्विच्छत् पीडयेत् कृपणं जनम् । कृपणः पीड्य- मानो हि मन्युना हन्ति पार्थिवम् । क्रियतेऽभ्यर्हणी- याय स्वजनाय यथाञ्जलिः । ततः साधुतरः कार्य्यो दुजंनाय शिवार्धिना । प्रियमेवाभिधातभ्यं सत्सु नित्यं द्विषत्सु च । देवास्ते प्रियवक्तारः पशवः क्रूरवादिनः । शुचितास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवता सदा । देवतावद् सुरुजनमात्मवच्च सुहृज्जनम् । प्रणिपातेन हि गुरुं सतोऽमृषानुचेष्टितैः । कुर्वीताभिमुखान् भृत्यैर्देवान् सत्कृतकर्मणा । सद्भावेन हरेन्मित्रं सम्भ्रमेण च वा- न्धवान् । स्त्रीभृत्यान् प्रेमदानाभ्यां दाक्षिण्येनेतरं जनम् । अनिन्दा परकृत्येषु स्वधर्मपरिपालनम् । कृपणेषु दयालुत्वं सर्वत्र मधुरा गिरः । प्राणैरप्युपका- रित्वं मित्रायाव्यभिथारिणे । गृहागते परिष्वङ्गः शक्त्या दानं सहिष्णुता । स्वसमृद्धिष्वनुत्सेकः परवृद्धि- ष्वमत्सरः । परोपतापि वचनं मौनव्रतचरिष्णुता । षन्धुभिर्लद्धसंयोगः स्वजने चतुरखता । उचितानुविधा- वित्वमिति वृत्तं महात्मनाम्” अग्निपु २२७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4127-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नीति" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें