🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:06:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नैगम
naigama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नैगम वि॰ [सं॰]
१. निगम संबंधी । जिसमें ब्रह्म आदि का प्रतिपा- दन हो॰ जैसे उपनिषद् ।
नैगम २ संज्ञा पुं॰
१. उपनिषद् भाग ।
२. नय । नीति ।
३. वणिक । व्यापारी । बनिया (को॰) ।
४. नागर । नागरिक (को॰) ।
५. साधन । उपाय (को॰) । दे॰ नैगमकांड (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नै—गम mf(ई)n. relating to the Veda or Vedic words or quotations (a N. given to the collection of 278 separate words occurring in the Nigama or Veda and commented on by Yāska; they are arranged in one chapter of three sections), Vedic, Nir.; BhP.
नै—गम m. an interpreter of the sacred writings, Pāṇ. v, 4, 118; Pat.
an Upaniṣad, L.
= दृति, L.
a way, means, expedient, MBh. xii, 3685
prudent conduct, L.
a citizen, townsman, SaddhP.
a trader, merchant, Yājñ.; MBh.; R. &c.
N. of an ancient teacher, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (569,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नैगम a. (मी f.) [निगम-अण्] Relating to or occurring in the Veda or holy writings; as in ˚कांडं. --मः 1 An interpreter of the Vedas or [] sacred writings; इति नैगमाः --2 An Upaniṣad q. v. --3 A means, an expedient. --4 Prudent conduct. --5 A citizen, towns-man. --6 A trader, merchant; धाराहारोपनयनपरा नैगमाः सानुमंतः V. 4. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0649-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नैगम पु० निगम एव स्वार्थे--अण् । ब्रह्मप्रदिपादके उपनि- षद्रूपे १ वेदभागे २ नये नीतौ हेमच० । निगमे भवः अण् । ३ वणिग्जने अभरः । ४ नागरे मेदि० तस्येद- मण् । ५ निगमसम्बन्धिनि त्रि० “तेषां प्रतिविधानार्थं प्रवक्ष्माम्यथ नैगमम् । कार्य्याणां सर्वसिद्ध्यार्थं तानु- पायान् निवोध मे” भा० शा० १०० अ० तत्र वणिजि “श्रेणीनैगमपाषण्डिगणानाप्ययं विधिः” याज्ञ० “मार्गे च महति निगमे नैगमानाम्” दशकुमा० ६ निघण्टुग्र- न्थाशभेदे “आद्यं नैघण्टुकं काण्डं द्वितीयं नैगमं तथा” निघण्टु भाष्यम् । “जहाद्युल्वमृवीसान्तं नैगमं संप्रच- क्षते” इति च तद्भाष्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4148,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नैगमः, पुं, (निगम एव । स्वार्थे अण् ।) उप- निषत् । बणिक् । (यथा, रामायणे । १ । ७७ । २३ । “एवं दशरथः प्रीतो ब्राह्मणा नैगमास्तथा ॥” “नैगमा बणिजः ।” इति तट्टीकायां रामानुजः ॥) नागरः । इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥ नयः । (यथा, महाभारते । १२ । १०० । ४ । “तेषां प्रंतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्यथ नैगमम् ॥”) ऋतिः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ५३१ ॥ त्रि निगमसम्बन्धिनि, ॥ (निगमशास्त्रवेत्तरि । यथा, महाभारते । १३ । १६७ । ४ । “द्विजेभ्यो बलमुख्येभ्यो नैगमेभ्यश्च नित्यशः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-924-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें