🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:35:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नैगम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नैगम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नैगम

अर्थ: वेद से संबद्ध, वेद में पाया जाने वाला

संस्कृत: वणिक्, नागरः · पर्याय: वैदेहक, सार्थवाह, वाणिज, वणिज्, पण्याजीव

व्युत्पत्ति: निगम+अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नैगम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नैगम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नैगम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानैगमःनैगमौनैगमाः
द्वितीयानैगमम्नैगमौनैगमान्
तृतीयानैगमेननैगमाभ्याम्नैगमैः
चतुर्थीनैगमायनैगमाभ्याम्नैगमेभ्यः
पञ्चमीनैगमात् / नैगमाद्नैगमाभ्याम्नैगमेभ्यः
षष्ठीनैगमस्यनैगमयोःनैगमानाम्
सप्तमीनैगमेनैगमयोःनैगमेषु
सम्बोधनहे नैगमहे नैगमौहे नैगमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नैगम
नैगम
naigama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नैगम वि॰ [सं॰]
१. निगम संबंधी । जिसमें ब्रह्म आदि का प्रतिपा- दन हो॰ जैसे उपनिषद् ।
नैगम २ संज्ञा पुं॰
१. उपनिषद् भाग ।
२. नय । नीति ।
३. वणिक । व्यापारी । बनिया (को॰) ।
४. नागर । नागरिक (को॰) ।
५. साधन । उपाय (को॰) । दे॰ नैगमकांड (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नै—गम mf(ई)n. relating to the Veda or Vedic words or quotations (a N. given to the collection of 278 separate words occurring in the Nigama or Veda and commented on by Yāska; they are arranged in one chapter of three sections), Vedic, Nir.; BhP.
नै—गम m. an interpreter of the sacred writings, Pāṇ. v, 4, 118; Pat.
an Upaniṣad, L.
= दृति, L.
a way, means, expedient, MBh. xii, 3685
prudent conduct, L.
a citizen, townsman, SaddhP.
a trader, merchant, Yājñ.; MBh.; R. &c.
N. of an ancient teacher, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (569,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नैगम a. (मी f.) [निगम-अण्] Relating to or occurring in the Veda or holy writings; as in ˚कांडं. --मः 1 An interpreter of the Vedas or [] sacred writings; इति नैगमाः --2 An Upaniṣad q. v. --3 A means, an expedient. --4 Prudent conduct. --5 A citizen, towns-man. --6 A trader, merchant; धाराहारोपनयनपरा नैगमाः सानुमंतः V. 4. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0649-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नैगम पु० निगम एव स्वार्थे--अण् । ब्रह्मप्रदिपादके उपनि- षद्रूपे १ वेदभागे २ नये नीतौ हेमच० । निगमे भवः अण् । ३ वणिग्जने अभरः । ४ नागरे मेदि० तस्येद- मण् । ५ निगमसम्बन्धिनि त्रि० “तेषां प्रतिविधानार्थं प्रवक्ष्माम्यथ नैगमम् । कार्य्याणां सर्वसिद्ध्यार्थं तानु- पायान् निवोध मे” भा० शा० १०० अ० तत्र वणिजि “श्रेणीनैगमपाषण्डिगणानाप्ययं विधिः” याज्ञ० “मार्गे च महति निगमे नैगमानाम्” दशकुमा० ६ निघण्टुग्र- न्थाशभेदे “आद्यं नैघण्टुकं काण्डं द्वितीयं नैगमं तथा” निघण्टु भाष्यम् । “जहाद्युल्वमृवीसान्तं नैगमं संप्रच- क्षते” इति च तद्भाष्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4148,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नैगमः, पुं, (निगम एव । स्वार्थे अण् ।) उप- निषत् । बणिक् । (यथा, रामायणे । १ । ७७ । २३ । “एवं दशरथः प्रीतो ब्राह्मणा नैगमास्तथा ॥” “नैगमा बणिजः ।” इति तट्टीकायां रामानुजः ॥) नागरः । इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥ नयः । (यथा, महाभारते । १२ । १०० । ४ । “तेषां प्रंतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्यथ नैगमम् ॥”) ऋतिः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ५३१ ॥ त्रि निगमसम्बन्धिनि, ॥ (निगमशास्त्रवेत्तरि । यथा, महाभारते । १३ । १६७ । ४ । “द्विजेभ्यो बलमुख्येभ्यो नैगमेभ्यश्च नित्यशः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-924-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नैगमनैगम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नैगम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नैगम 📚 ➤ वेद से संबद्ध, वेद में पाया जाने वाला
संस्कृत: वणिक्, नागरः · पर्याय: वैदेहक, सार्थवाह, वाणिज, वणिज्, पण्याजीव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नैगम 📚निगम संबंधी । जिसमें ब्रह्म आदि का प्रतिपा- दन हो॰ जैसे उपनिषद्🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नैगम
व्यापारी (२.९.७९) — वैदेहक, सार्थवाह, वाणिज, वणिक्, पण्याजीव, आपणिक, क्रयविक्रयिक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • नैगम: निगम+अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें