🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:11:25 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शासन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शासन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शासन

अर्थ: शिक्षण, अध्यापन, अनुशासन

संस्कृत: आज्ञा · पर्याय: अववाद, निर्देश, निदेश, शिष्टि, आज्ञा

व्युत्पत्ति: शास् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शासन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शासन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शासन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशासनम्शासनेशासनानि
द्वितीयाशासनम्शासनेशासनानि
तृतीयाशासनेनशासनाभ्याम्शासनैः
चतुर्थीशासनायशासनाभ्याम्शासनेभ्यः
पञ्चमीशासनात् / शासनाद्शासनाभ्याम्शासनेभ्यः
षष्ठीशासनस्यशासनयोःशासनानाम्
सप्तमीशासनेशासनयोःशासनेषु
सम्बोधनहे शासनहे शासनेहे शासनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शासन
शासन
śāsana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शासन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आज्ञा । आदेश । हुक्म ।
२. किसी को अपने अधिकार या वश में रखना ।
३. लिखित प्रतिज्ञा । पट्टा । ठीका ।
४. राजा की दान की हुई भूमि । मुआफी ।
५. वह परवाना या परमान जिसके द्वारा किसा व्यक्ति को कोई अधिकार दिया जाय ।
६. शास्त्र ।
७. इंद्रिय़निग्रह ।
८. किसी के कार्यों आदि का नियंत्रण ।
९. किसी नगर, प्रांत या देश आदि की राजकीय व्यवस्था करने का काम । हुकूमत ।
१०. दंड । सजा ।
११. शिक्षण । अध्यापन (को॰) । यौ॰—शासनकर्ता । शासनतंत्र । शासनदूषक = राजाज्ञा का उल्लंघन करनेवाला । शासनप्रणाली । शानव्यवस्था ।
शासन १ वि॰
१. शीक्षा देनेवाला । शिक्षक । बोधक ।
२. दंड देनेवाला । मारक [को॰] । विशेष—यौगिक शब्दों के अंत में प्रयुक्त होने से इस शब्द के उक्त अर्थ होते हैं । जैसे, पाकशासन, स्मरशासन, शिष्यशासन आदि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शासन mf(ई)n. punishing, a punisher, chastiser (see पाक-, पुर-, रुक्मि-, स्मर-श्˚)
teaching, instructing, an instructor, BhP.
शासन (अम्), n. (ifc. f(आ). ) punishment, chastisement, correction (शासनं-√ कृ, to inflict punishment), Baudh.; Mn.; MBh. &c.
government, dominion, rule over (comp.), MBh.; Kāv. &c.
an order, command, edict, enactment, decree, direction (शासनं-√ कृ [काङ्क्ष्, Baudh.] or शासने-√ वृत् or स्था, ‘to obey orders’; शासनात् with gen., ‘by command of’; f(शासना). Sch. on Śiś. xiv, 36), RV. &c. &c.
a royal edict, grant, charter (usually a grant of land or of partic. privileges, and often inscribed on stone or copper), Yājñ.; Kāv.; Rājat. &c.
a writing, deed, written contract or agreement, W.
any written book or work of authority, scripture (= शास्त्र), ib.
teaching, instruction, discipline, doctrine (also = ‘faith’, ‘religion’), MBh.; Kām.; Kathās.
a message (see comp.)
self-control, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1068,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शासनं [शास्-ल्युट्] 1 Instruction, teaching, discipline. --2 Rule, sway, government; अनन्यशासनामुर्वी R. 1. 30; so अप्रतिशासन. --3 An order, a [] command, direction; तरुभिरपि देवस्य शासनं प्रप्ताणीकृतं Ś. 6; R. 3. 69, 14. 83, 18. 28. --4 An edict, enactment, a decree. --5 A precept, rule. --6 A royal grant (of land &c.), charter; अहं त्वां शासनशतेन योज यिष्यामि Pt. 1; Y. 2. 240, 295. --7 A deed, writing, written agreement. --8 Control of passions. --9 A written book of authority. (At the end of comp. शासन often means ‘punisher, destroyer, killer’; as in स्मरशासनः, पाकशासनः). --Comp. --अतिवृत्तिः f. violation of commands, disobedience. --पत्रं {1} a plate (usually of copper) on which a grant of land &c. is inscribed. {2} a sheet of paper on which an order is written. --हरः a royal messenger. --हारिन् m. an envoy, a messenger; R. 3. 68.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1042-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शासन न० शास--ल्युट् । निकृष्टस्य हितसाधनादौ १ प्रवर्त्तने २ राजदत्तभूमौ ३ राजलेख्यभेदे ४ शास्तौ च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5105,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शासनं, क्ली, (शास + ल्युट् ।) आज्ञा । (यथा, मनौ । ९ । २६२ । “कुर्व्वीत शासनं राजा सम्यक् सारापरा- धतः ॥”) तत्पर्य्यायः । अववादः २ निर्द्देशः ३ निदेशः ४ शिष्टिः ५ । इत्यमरः ॥ शास्तिः ६ । इति भरतः ॥ आदेशः ७ आदेशनम् ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ शास्त्रम् ९ । इति जटाधरः ॥ राजदत्तभूमिः । लेखा । शास्त्रम् । शास्तिः । इति मेदिनी ॥ (दानलिखितताम्रफलकादिः । यथा, कथासरित्सागरे । १२४ । ६२-६३ । “शासनं लेखयित्वा च तमेवं स समादिशत् । ओँकारपीठमार्गेण भद्र गच्छोत्तरां दिशम् ॥ तत्रामुना शासनेन ग्रामं भुङ्क्ष्व मदर्पितम् । नाम्ना तं खण्डवटकं पृच्छन् गच्छन्नवाप्स्यसि ॥” यथाच मार्कण्डेये । ३६ । ८ । “वाच्यं ते शासनं पट्टे क्षुद्राक्षरनिवेशितम् ॥” स्त्रियां धर्म्मोपदेशकर्त्रो । यथा, ऋग्वेदे । १ । ३१ । ११ । “इळामकृण्वन्मनुषस्य शासनीम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-067-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शासन" आता है (35)
निदेश शासनराज्य राजा का काम । शासन । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—पाना ।—होना । विशेष— शास…धर्मकील राज्यशासन । शासनदंडन दंड देने की क्रिया । शासनराज्यधर राज्यपालन । शासनठाकुरी ठकुराई । स्वामित्व । आधिपत्य । शासनहाकिमी हाकिम का काम । हुकूमत । प्रभुत्व । शासनअमलदारी अधिकार । दखल । शासनगवर्नरी जहाँपर गवर्नर शासन करता हो । प्रेसिड़ेंसी । प्रांतशास्त्रि शासनशासनकर्ता शासन । शास्तामिनिस्ट्री मंत्रिमंडल । शासन । हुकूमतनियमन नियमबद्ब करने का कार्य । कायदा बाँधनास्मृति स्मरण शक्ति के द्वारा संचित होनेवाला ज्ञानराज देश का अधिकार या प्रबंध । प्रजा- पालन की व्यवस्था । हुकूमत । राज्य । श…प्रशासन कर्तव्य की शिक्षा जो शिष्य आदि को दी जायनियंत्रण नियमन । रोकवैशस्त्र शस्त्रहीनताप्राशास्त्र दे॰ 'प्राशास्ता'विनियम निग्रह । रोक । संयम । प्रतिबंधअनुशिष्ट शिक्षितदावरी दे॰ 'दावँरी'तख्त राजा के बैठने का आसन । सिंहा- सनअफसरी अधिकार । प्रधानतापेनशन वह मासिक या वार्षिक वृत्ति जो किसी व्यक्ति अथवा उसके परिवार के लोगों क…ममनाई पु † संज्ञा स्त्री॰मलकूत पवित्र । फरिश्तो से संबंधितहुकूमत अधीनता में रखने की क्रिया या भाव । आज्ञा में रखने का भाव । प्रभुत्व । …नव्वाबी नव्वाब का पदबादशाहत राज्य । राज्यधिकारबादशाही राज्य । राज्याधिकारसुलतानी बादशाही । बादशाहत । राज्यकुलराज्य किसी एक वंश के सरदारों का राज्य । किसी एक कुल के नायकों द्वारा चलनेवाल…ऐडमिनिस्ट्रेशन प्रबंध । व्यवस्था । बन्दोबस्तविशेष—जैनग्रंथों में चौदह वस्तुओं के परिमाण बाँधने को नियम कहा है—जैसे, द्रव्यनियम, विन…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शासनशासन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शासन 📚 ➤ शिक्षण, अध्यापन, अनुशासन
संस्कृत: आज्ञा · पर्याय: अववाद, निर्देश, निदेश, शिष्टि, आज्ञा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शासन 📚आज्ञा । आदेश । हुक्म🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शासन
आज्ञा (२.८.२५) — अववाद, निर्देश, निदेश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शासन: शास् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें