🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:07:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनुज्ञा
anujñā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुज्ञा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. आज्ञा । हुकम । अनुमति । इजाजत । उ॰— माँग अनुज्ञा उमसे मैंने उस उपवन के फल खाए ।— साकेत, पृ॰ ३८९ ।
२. एक काव्यालंकार जिसमें दूषित वस्तु में कोई गुण देखकर इसके पाने की इच्छा का वर्णन किया जाय । जैसे,— चाहति हैं हम और कहा सखि, कयों हूं कहूँ पिय देखन पावैं । चेरियै सों जु गुपाल रचे तौ चलौरी सबै मिलि चेरि कहावैं । — रसखाम (शव्द॰) ।
३. विवाह के प्रसंग में वाग्दान (को॰) ।
४. अनुताप । पश्चात्ताप (को॰) ।
५. अनुरोध (को॰) ।
६. सद्व्यवहार । आनुग्रह(को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अनु-√ ज्ञा to permit, grant, allow, consent; to excuse, forgive; to authorize; to allow one to depart, dismiss, bid farewell to; to entreat; to behave kindly: Caus. -ज्ञापयति, to request, ask permission, ask for leave to depart, to take leave: Desid. -जिज्ञासति or -ते, to wish to allow or permit, Pāṇ. i, 3, 58.
2. अनु-ज्ञा f. assent, assenting, permission
leave to depart
allowance made for faults
an order or command.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (32,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुज्ञा {c9c} U. 1 To permit, allow (a person or thing); assent or consent to, approve; authorise, sanction; तदनुजानीहि मां गमनाय U. 3 so let me go; सेयं याति शकुंतला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायतां Ś. 4. 8 permitted to go; Bk. 1. 23; M. 1. 19; Ms. 2. 116; तन्मया प्रीतिमताऽनुज्ञातं Ś. 5 approved, agreed to. --2 To betroth, affiance; मां जातमात्रां धनमित्रनाम्नेऽन्वजानाद्भार्यां [] मे पिता Dk. 50. --3 To excuse, forgive; अनुप्रवेशे यद्वीर कृतवांस्त्वं ममाप्रियं । सर्वं तदनुजानामि Mb. --4 To repent, be sorry for. --5 To request, entreat, beg; त्वां साहमनुजानामि न गंतव्यमितो वनं Rām. --6 To treat or behave kindly, favour; ते मां वीर्येण यशसा… अस्त्रैश्चाप्यन्वजानत Mb. --7 To dismiss, bid farewell (usually in caus.). --Caus. (-ज्ञापयति) 1 To ask or beg for, request. --2 To ask permission, ask for leave; take leave of, bid adieu to; सोऽपि तच्छ्रुत्वा… वानरमनुज्ञाप्य स्वाश्रयं गतः Pt. 4; तं चक्रधरमनुज्ञाप्य स्वगृहं गतः 5; Ms. 4. 122; 9. 82; स मातरमनुज्ञाप्य तपस्येव मनो दधे । जग्मतुश्च यथाकाममनुज्ञाप्य परस्परं Mb.
अनुज्ञा, --ज्ञानं [ज्ञा-अङ्-ल्युट् वा] 1 Permission, consent, sanction; गुरोरनुज्ञामधिगम्य मातः R. 2. 66. --2 Permission or leave to depart. --3 Excusing, forgiving, allowance made for faults. --4 An order, command. --Comp. --एषणा, --प्रार्थना requesting permission, taking leave.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0070-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुज्ञा स्त्री अनु + ज्ञा--अङ् । स्वयंप्रवृत्तस्यान्यस्य प्रवृत्त्य- विघातकरणेन प्रवर्त्तनारूपायामनुमतौ । “गुरोरनुज्ञामधि- गम्य मातः”! इति रघुः । “तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि- किञ्चनानुजानात्योमित्येव तदाहेति” श्रुतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0173,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुज्ञा, स्त्री, (अनु + ज्ञा + भावे अङ् ।) आज्ञा । अनुमतिः । यथा, “नाग्न्योर्न ब्राह्मणयोर्न गुरु- शिष्ययोरन्तरा व्यपेयात् अनुज्ञया तु व्यपेयात्” । इति तिथ्यादितत्त्वं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-049-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनुज्ञा" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें