🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:14:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नि
ni
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नि १ अव्य [सं॰] एक उपसर्ग जिसके लगने से शब्दों मे इन अर्थों की विशेषता होती है—
१. संघ या समूह । जैसे, निकर ।
२. अधोभाव । जैसे, निपतित ।
३. भृश, अत्यंत । जैसे, निगृहीत ।
४. आदेश । जैसे, निद्श ।
५. नित्य जैसे । निविशिष्ट ।
६. कौशल । जैसे, निपुण ।
७. बंधन जैसे, निबंध ।
८. अंतर्भाव । जैसे, निपित ।
९. समीप । जैसे निकट ।
१०. दर्शन । जैसे, निदर्शन ।
११. उपरम । जैसे निवृत ।
१२. आश्रम जैसे, निलय । मेदनी कोश में ये अर्थ और बतलाए गए हैं—
१३. संशय ।
१४. क्षेप ।
१५. न ।
१६. मोक्ष ।
१७. विन्यास और
१८. निषेध ।
नि २ संज्ञा पुं॰ निषाद स्वर का संकेत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नि ind. down, back, in, into, within (except, AV. x, 8, 7 always prefixed either to verbs or to nouns; in the latter case it has also the meaning of negation or privation [cf. ‘down-hearted’ = heartless]; sometimes w.r. for निस्)
it may also express क्षेप, दान, उप-रम, आ-श्रय, मोक्ष &c., L.
नि [cf. Zd. ni; Gk. ἐ-νί; Slav. ni-zu; Germ., ni-dar, ni-der, nieder; Angl.Sax. ni-ther, Eng. ne-ther, be-neath.]
2. नि (for नी) mfn. See ऋत-नि.
3. नि (in music) the 7th note (for निषध).
निः for निस् (q.v.) before a sibilant and rarely before क्, ख्; प्, फ्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (538,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि ind. Mostly used as a prefix to verbs and nouns, rarely as an adverb or preposition. It is used in the following senses (according to G. M.): 1 Lowness, downward motion (‘down’, ‘under’, ‘below’); निपत्, निषद्. --2 A group or collection; निकर, निकाय. --3 Intensity; निकाम, निगृहीत. --4 Command, order; निदेश. --5 Continuance, permanence; निविशते. --6 Skill; निपुण. --7 Restraint, confinement; निबंध. --8 Inclusion (‘into’, ‘in’); निपीतमुदकं. --9 Proximity, nearness; निकट. --10 Insult, wrong, harm; निकृति, निकार. --11 Showing; निदर्शन. --12 Cessation; निवृत्. --13 Resort, refuge; निलय. --14 Doubt. --15 Certainty. --16 Affirmation. --17 Throwing, giving &c. (according to Durgādāsa).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0617-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नि अव्य० नी--वा० डि प्रादिः उपसर्गः । १ संधे २ अधोभावे न्यग्भावे ३ भृशे ४ आदेशे ५ नित्ये ६ कौशले ७ बन्धने ८ अन्त- र्भावे ९ समीपे १० दर्शने ११ उपरमे १२ आश्रये च गणरत्न- महोदधिः उदाहृतं च तत्रैव क्रमशस्तेष्वर्थेषु १ निकरो मणीनां २ निपतितः । ३ निगृहीतं ४ निदेशितं, ५ नि- विशते ६ निपुणः ७ निबन्धः ८ निपीतमुदकम् । ९ निकटः १० निदर्शनं ११ निवृत्तः १२ निलयः । १३ संशये १४ क्षेपे १५ दाने १६ मोक्षे १७ विन्यासे च मेदि० । १८ निषेधे १९ निश्चये दुर्गादासः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4052,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नि, व्य, उपसर्गविशेषः । अस्यार्था यथा । निषेधः । निश्चयः । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥ निवेशः । भृशार्थः । नित्यार्थः । संशयः । क्षेपः । कौशलम् । उपरमः । सामीप्यम् । आश्रयः । दानम् । मोक्षः । अन्तर्भावः । बन्धनम् । राश्यधो- भावः । विन्यासः । इति मेदिनी । ने, ४० ॥
निः, [र्] व्य, (नृणातीति । नॄ नये + क्विप् । “ऋत इद्धातोः ।” ७ । १ । १०० । इति धातो- रङ्गस्य इत् ।) निर्णयः । निषेधः । इति मेदिनी । रे, ६६ ॥ (अभावः । यथा, हरिवंशे । भविष्य- पर्व्वणि । ८ । ८७ । “नासिकाग्रं समालोक्य पठन् ब्रह्म सनातनम् । निर्व्वातस्थो यथा दीपः प्रोच्चरेत् प्रणवं सदा ॥”)
निः, [स्] व्य, निश्चयः । निषेधः । साकल्यम् । अतीतम् । इति मेदिनी । से, ८० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-874-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नि" आता है (22)
भैरवी तांत्रिकों के अनुसार एक प्रकार की /?/ विशेष— भैरवी के कई मृतियाँ मानि …अवरोही वह स्वर जिसमें पहले षड्ज का उच्चारण हो, फिर निषाद से षड्ज तक क्रमानुसा…भूपाली एक प्रसिद्ध रागिनी जिसका स्वरग्राम इस प्रकार है — सा, ग, म, ध, नि, सा …मत्सरीकृता संगीत में एक मूर्छना का नाम । इसका स्वरग्राम इस प्रकार है—म,प,ध,नि,स,र…आसावरी श्रीराग की एक रागिनी । इसका स्वर ध, नि, स, म, प॰, ध, है ओर गाने का समय…मार्गी संगीत में एक मूर्छना जिसका स्वरग्राम इस प्रकार है,— नि, स, रे, ग, म, प…अभिरुता संगीत में मूर्च्छनाविशेष । इसका सरगम यों है— रे, ग, म, प, ध, नि, स । म…सप्तस्वर संदीत के सात स्वर—स, ऋ, ग, म, प, ध, निउत्तरायणी संगीत में एक मूर्छना जिसका स्वरग्राम यों है—ध, नि, रे, ग, म, प, स, रे,…हारिनाश्वा संगीत में एक मूर्छना जिसका स्वरग्राम इस प्रकार है —ग, म, प, ध, नि, स, …ईक्षण दर्शन । देखनाकल्याण मंगल । शुभ । भलाई । यौ॰— कल्याणकारीगांधार सिंधु नद के पश्चिम का देश । विशेष—यह पेशावर से लेकर कंधार तक माना जाता…धनाश्री एक रागिनी जो हनुमान् के मत से श्री राग की तीसरी पत्नी मानी जाती है । व…मल्लारी वसंत राग की एक रागिनी का नाम । विशेष—हलायुव ने इसे मेघ राग को रागिनी औ…पौरवी युधिष्ठिर की एक स्त्री का नाममालवी श्री राग की एक रागिनी का नाम । विशेष—यह ओड़व जाति की है और हनुमत् के म…सौवीरी संगीत में एक प्रकार की मूर्छना जिसका स्वरग्राम इस प्रकार है—म, प, ध, न…रजना पु ^१ क्रि॰ अ॰ रँगा जाना । रंग में डुबाया जानाआरोही चढ़नेवाला । ऊपर जानेवालागांधारो गांधार देश की स्त्री या राज कन्याउत्तरमंद्र संगीत में एक मूर्च्छना का नाम । इसका स्वरग्राम यों है । —स, रे, ग, म, …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें