🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:41:15 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गांधार
gāṃdhāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गांधार संज्ञा पुं॰ [सं॰ गान्धार]
१. सिंधु नद के पश्चिम का देश । विशेष—यह पेशावर से लेकर कंधार तक माना जाता था । इस देश की सीमा भिन्न भिन्न समयों में बदलती रही है ।
गांधार पंचम संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक षा़ड़व राग । विशेष—यह मंगलीक राग है और अदभुत हास्य तथा करुण रस में इसका प्रयोग होता है । इसमें ऋषभ नहीं लगता । म, प, ध, नि, स, ग, म इसका सरगम है । इसमें प्रसन्न मध्यम अलंकार और काकली का संचार होना आवश्यक है । इसे केवल गांधार भी कहते हैं ।
गांधार भैरव संज्ञा पुं॰ [सं॰ गान्धार भैरव] एक राग का नाम । विशेष—यह राग देवगांधार के मेल से बनता है । इसमें सातों स्वर लगते हैं और यह प्रातः काल गाया जाता है । इसका सरगम यह है—ध, नि, स, रि, ग, म, प, ध ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गान्धार mfn. fr. गन्ध्˚, g. कच्छादि and सिन्ध्व्-आदि
गान्धार m. (Pāṇ. iv, 1, 169) a prince of the Gāndhāris, ŚBr. viii, 1, 4, 10; AitBr. vii, 34; Hariv. 8395 (-कन्या)
N. of a prince (from whom the Gāndhāras derive their origin), 1839; BhP. ix, 23, 14
the third of the 7 primary notes of music, MBh. iv, xii, xiv; VarBṛS. lxxxvi, 40
(also personified as a son of Rāga Bhairava)
minium or red lead, L.
गान्धार m. pl. N. of a people and of their country (north-east of Peshawar and giving its N. to Kandahar; Pāṇini is said to have been a Gāndhāra; cf. गन्ध्˚, गन्धारि, गान्धारि), MBh.; Hariv.; R. iv, vii; VarBṛS. &c.
गान्धार n. gum myrrh, L.
(= गञ्जाकिनी) the points of hemp
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (353,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गांधारः 1 The third of the seven primary notes of the Indian Gamut; (commonly1 denoted by ग in musical notation). --2 Red lead. --3 N. of a country between India and Persia, the modern Kandāhāra. --4 A native or a ruler of that country. --रं Gum myrrh. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0457-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गान्धार पु० गन्ध एव स्वार्थे अण् तमृच्छति ऋ--अण् उप० स० । १ सिन्दूरे २ देशभेदे च (कान्दार) मेदि० स च देशः वृ० स० कूर्मविभागे १५ अ० उत्तरस्यामुक्तः “उत्तरतः कैलासः” इत्युपक्रमे “गान्धारयशोवतहेमताजराज- [] न्यखचराश्च” गन्धारोऽभिजनोऽस्य सिन्ध्वा० अण् । पित्रा- दिक्रमेण ३ गान्धारदेशवासिनि । ४ तन्नृपे च बहुषु तस्य लुक् । गन्धाराः तद्वासिषु तन्नृपेषु च ब० व० । “क्रमेण व्यचरत् स्फोतस्ततः पञ्चनदं ययौ” “तस्मादपि च कौरव्य! गन्धारविषयं ययौ” “ततो गन्धारराजेन युद्धमासीत् किरीटिनः” भा० आनु० ८३ अ० । “शकुनेस्तनयो वीरो गन्धाराणां महारथः । निरुध्यमानस्तैश्चापि गन्धारैः पाण्डुनन्दनः” । “बध्यमानेषु तेष्वाजौ ग- गन्धारेषु समन्ततः” ८४ अ० । गन्धारे भवः तस्य राजा वा कच्छा० अण् । ५ गन्धारदेशभवे मनुष्यतत्स्थभिन्ने मनुष्यतत्स्थयोस्त वुञ् । गान्धारक गान्धारदेशस्थे मनुष्ये तदीयहसितादौ च । “शकनिस्तु सहानी- को माद्रीपुत्रभवारयत् । गान्धारकैः सप्तशतैश्चापशक्त्यसि पाणिभिः” भा० द्रो० ९५ अ० । “वायुः समुद्गतो नामे कण्ठशीर्षसमाहतः । नानागन्धवहः पुण्यो गा- न्धारस्तेन हेतुना” भरतोक्ते “नाभेः समुद्गतो वायु- र्गन्धश्रोत्रे च चालयन् । सशब्दस्तेन निर्याति गा- न्धारस्तेन कथ्यते” संगी० दा० उक्ते च तन्त्रीकण्ठो- त्थितसप्तस्वरान्तर्गते ५ तृतीयस्वरे । “अजाविकं च गान्धा- रम्” इत्युक्तेः तस्याजाविकस्यरतुल्यता । “चतस्रः पञ्चमे षड्जे मध्यमे श्रुतयो मताः । ऋषभे धैवते तिस्रो द्वे गान्धारनिषादयोः” संगी० दा० । ७ गन्धरसे न० त्रिका० । गान्धारेरपत्यम् “साल्वेयगान्धारिभ्याञ्च” पा० अण् । ८ गान्धारेरपत्ये पुंस्त्री स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2577-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गान्धारं, क्ली, (गन्ध एव गान्धं सुगन्धं ऋच्छ- तीति । ऋ गतौ + “कर्म्मण्यण् ।” ३ । २ । १ । इत्यण् । यद्वा, गान्धाराणान्तद्देशवासिनां प्रियम् । अण् ।) गन्धरसः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
गान्धारः, पुं, (गन्ध एव गान्धो गन्धकस्तं ऋच्छति उत्पत्तिकारणत्वेन गच्छतीति । ऋ गतौ + अण् ।) सिन्दूरम् । जम्बुद्बीपस्थोत्तरदेशः । कान्धार इति भाषा । इति मेदिनी । रे । १४९ ॥ (देशोऽयं बृहत्संहितायां कूर्म्मविभागे उत्त- रस्यामुक्तः । यथा, तत्रैव । १४ । २८ । “उत्तरतः कैलासः ।” इत्युपक्रम्य, -- “गान्धारयशोवतिहेमतालराजन्यखचरगव्याश्च ॥” इत्युक्तवाः । दुर्य्योधनमातुलः शकुनिस्तु एत- द्देशस्य राजासीत् । यथा, महाभारते । ३ । २३७ । २१ । “गान्धारराजः शकुनिः प्रत्युवाच हसन्निव ॥” * ॥ गन्ध एव गान्धः । स्वार्थे अण् । तं ऋच्छ- तीति । “कर्म्मण्यण् ।” ३ । २ । १ । इत्यण् ।) सप्तस्वरान्तर्गततृतीयस्वरः । स तु छागस्वर- तुल्यः । (यदुक्तं सङ्गीतशास्त्रे । “षड्जं रौति मयूरस्तु गावो नर्द्दन्ति चर्षभम् । गान्धारन्तु अजो रौति कौञ्चः क्वणति मध्यमम् ॥”) तस्योत्पत्त्यादिः । “वायुः समुद्गतो नाभेः कण्ठशीर्षसमाहतः । नानागन्धर्वहः पुण्यो गान्धारस्तेन हेतुना ॥” इति भरतः ॥ अपि च । “नाभेः समुद्गतो वायुर्गन्धं श्रोत्रे च चालयन् । स शब्दस्तेन निर्याति गान्धारस्तेन कथ्यते ॥ चतस्रः पञ्चमे षड्जे मध्यमे श्रुतयो मताः । ऋषभे धैवते तिस्री द्वे गान्धारनिषादके ॥” (अयन्तु देवकुलसम्भूतो वैश्यजातिः स्वर्णवदु- ज्ज्वलपीतवर्णः । अस्य जन्म कुशद्वीपे, ऋषिः शशाङ्कः, सरस्वती देवता, त्रिष्टुप् छन्दः । करुणरसे एवास्य उपयोगित्वम् ॥ इति सङ्गीत- दर्पणे । ८३--९१ ॥ * ॥ स्वरग्रामविशेषः । तल्लक्षणम् । यथा, तत्रैव ७९--८० । “रि-मयोः श्रुतिमेकैकां गान्धारश्चेत् समाश्रयेत् । प-श्रुतिं धो निषादस्तु घ-श्रुतिं स-श्रुतिं श्रितः ॥ गान्धारग्राममाचष्ट तदा तं नारदो मुनिः । प्रवर्त्तते स्वर्गलोके ग्रामोऽसौ न महीतले ॥” * ॥) रागविशेषः । तस्य रूपं यथा, सङ्गीतदामोदरे । “जटां दधानः कृतभूतिभूषणः काषायवासास्तनुदेहयष्टिः । सयोगपट्टः कृतनेत्रमुद्रो गान्धाररागः कथितस्तपस्वी ॥” स तु भैरवरागपुत्त्रः । प्रभाते तस्य गानसमयः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-323-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गांधार" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें