🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:34:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दस
dasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वस्त्र के स्रोत (2.6.111) छाल · फल · कीड़े · रोएँ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दस संज्ञा पुं॰ [अ॰] शिक्षा । नसीहत । उपदेश । उ॰—जो पड़ते दर्स जब थे खुर्द साल, मस्जिद दरमियान तख्ती कतें ले ।— दक्खिनी॰, पृ॰, ११५ ।
दस १ वि॰ [सं॰ दश]
१. पाँच का दूना । जो गिनती में नौ से एक अधिक हो ।
२. कई । बहुत से । जैसे,—(क) दस आदमी जो कहें उसे मानना चाहिए । (ख) वहाँ दस तरह की चीजे देखने को मिलेंगी ।
दस २ संज्ञा पुं॰
१. पांच की दूनी संख्या ।
२. उक्त संख्या का सूचक अंक जो इस प्रकार लिखा जाता है—१० ।
दस † ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दिश्, प्रा॰ दिस्, राज॰ दस] ओर । तरफ । दिशा । उ॰—आज घरा दस ऊनम्यउ, काली धड़ सखराँह । उवा धण देसी ओलँबा, कर कर लाँबी बाँह ।—ढोला॰, दू॰ २७१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दस उत्क्षेपे उपक्षपे च अपक्षये अक० दि० पर० सक० सेट् । दस्यति । इरित् अदसत् अदासीत्--अदसीत् । उदित् । दसित्वा दस्त्वा । “तेषां दिशोऽदस्यन्” तै० स० १ । ६ । १ १ । ३ “त्वां त्सारी दसमानो भगमीट्टे तक्ववीये” ऋ० १ । १३४ ५ । आर्षस्तङ् गणव्यत्ययश्च “मा ते प्राण उप- दसन्” अथ० ५ । ३० । १५ “अब्रह्मताविदसाम” यजु० १० । २२
दस दर्शने दंशने च चु० आ० सक० सेट् इदित् । दंस- यते अददंसत दंसशब्दे दृश्यम् ।
दस पु० दस उपलपे वेदे भावे अच् । उपक्षेपे “मनुं चक्रु- रुपरं दसाय” ऋ० ६ । २१ । २१ । दसाय शत्रूणामुपक्षेपाय” भा० लोके तु घञ् दास इत्येव तत्रार्थे उत्क्षेपे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3509,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दस, इ क भासि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-अकं-सेट् ।) इ क, दंसयति दंसति । भासि दीप्तौ । इति दुर्गादासः ॥
दस, इ ङ क दृशौ । दंशे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-आत्मं-सकं-सेट् ।) दृशिरिति पश्यतेरौ- णादिककिप्रत्यये रूपम् । इ ङ क, दंसयते फलं शिशुः पश्यति दशति वेत्यर्थः । भट्टमल्लमते दंश इह सन्नाहः । इति दुर्गादासः ॥
दस, य उ इर् उत्क्षेपे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवां-परं-सकं-सेट् । उदित्त्वात् क्त्वावेट् ।) य, दस्यति धूलिं वायुः । उ, दसित्वा दस्त्वा । इर्, अदसत् अदासीत् । अस्मात् पुषादित्वात् नित्यं ङ इत्यन्ये । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-697-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दस" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें