🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:43:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सामर्थ्य
sāmarthya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सामर्थ्य संज्ञा पुं॰, स्त्री॰ [सं॰]
१. समर्थ होने का भाव । किसी कार्य के संपादन करने की शक्ति । बल ।
२. शक्ति । ताकत ।
३. औचित्य । उपयुक्तता । योग्यता ।
४. शब्द की व्यंजना शक्ति । शब्द की वह शक्ति जिससे वह भाव प्रकट करता है ।
५. व्याकरण में शब्दों का परस्पर संबंध ।
६. एक लक्ष्य या समान उद्देश्य होने का भाव (को॰) ।
७. अभिरुचि । लगाव (को॰) ।
१०. धन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सामर्थ्य n. (fr. सम्-अर्थ) sameness of aim or object or meaning or signification, belonging or agreeing together (in aim, object &c.), adequacy, accordance, fitness, suitableness, Pat.; Hariv.; Suśr. &c.
the being entitled to, justification for (loc. or comp.), MBh.; R. &c.
ability to or capacity for (inf. dat. loc., or comp.; acc. with √ कृ, ‘to do one's utmost’; with √ भज्, ‘to take pains’, ‘exert one's self’), ib.
efficacy, power, strength, force (आत्, or -तस् or -योगात्, ‘through the force of circumstances’, ‘by reason of’, ‘in consequence of’, ‘on account of’, ‘as a matter of course’), ib.
the force or function or sense of a word, Kusum.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1205,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सामर्थ्यं 1 Power, force, capacity, ability, strength. --2 Sameness of aim or object. --3 Oneness of meaning or signification. --4 Adequacy, fitness. --5 The force or sense of words, the signifying power of a word. --6 Interest, advantage. --7 Wealth. (सामर्थ्यात् ‘by the force of, on the strength of, by dint of, by reason of, as a consequence of’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1117-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सामर्थ्य न० समर्थस्य भावः ष्यञ् । १ देहजे बले २ शक्तौ ३ योग्यतायां मेदि० । ४ सङ्गतार्थतायाञ्च । समासशब्दे ५२३२ पृ० दृश्यम् । योग्यता च कार्य्यजनयोग्धत्वं यथा परामर्श- स्यानुमितियोग्यत्वम् । ५ आकाङ्क्षायोग्यत्वादिमत्त्वे गौ० [] वृ० यथा आप्तोक्तस्य वचनस्य । सङ्गतार्थतारूपं च सामर्थ्यं द्विविधम् व्यपेक्षारूपम् एकार्थीभावश्चेति” वैयाक० । तत्राद्यं राज्ञः पुरुष इत्यादिवाक्ये ह्युपयुज्यते । द्वितीजं राजपुरुष इत्यादि वृत्तावुपयुज्यते” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5282-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सामर्थ्यं, क्ली, (समर्थस्य भावः । समर्थ + व्यञ् ।) योग्यता । (यथा, रामायणे । २ । ४३ । २० । “न हि मे जीविते किञ्चित् सामर्थ्यमिह कल्पते अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं लक्ष्मणञ्च महाबलम् ॥”) शक्तिः । इति मेदिनी ॥ (यथा, गीतायाम् । २ । ३६ । [] “अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः । निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-333-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सामर्थ्य" आता है (34)
बल शक्ति । सामर्थ्य । ताकत । जोर । बूता । पर्या॰—पराक्रम । शक्ति । वीर्य …पराक्रम बल । शक्ति । सामर्थ्यक्षमता योग्यता । सामर्थ्य । शक्तिसमर्थता समर्थन होने का भाव या धर्म । सामर्थ्य । शक्ति । ताकतस्थाम सामर्थ्य । शक्तिशक्मा पराक्रम । शक्ति । सामर्थ्यसत्ति शक्ति । सामर्थ्यकसबल शक्ति । सामर्थ्य । बल । जोर । ताकतमजाल सामर्थ्य । शक्ति । ताकत । जैसे,— किसी की मजाल नहीं जो आपसे बातें कर सक…समाई सामर्थ्य । शक्ति । बूता । समर्थताकुदरत शक्ति । प्रभुत्व । इखतियार । सामर्थ्यमकदूर सामर्थ्य । ताकत । शक्तिबलबूता शक्ति । सामर्थ्य । ताकतहैसियत योग्यता । सामर्थ्य । शाक्तिपोटा † वि॰ तराबोरवैभव धनसंपत्ति । दौलत । विभव । ऐश्वर्यप्रभाव उद्भव । प्रादुर्भावयोग्यता क्षमता । लायकीनिष्क्रय वेतन । तनखाह । मजदूरी । भाड़ापुरुषार्थ पुरुष का अर्थ या प्रयोजन जिसके लिये उसे प्रयत्न करना चाहिए । पुरुष के …पावर पासे का वह पार्श्व जिसपर दो बिंदियाँ बनी रहती हैईश्वरभाव प्रधान्यताब ताप । गरमीसकत † ^१ संज्ञा स्त्री॰सगत † संज्ञा स्त्री॰होत † संज्ञा स्त्री॰अपने आपको ऐसी स्थिति में डालना जिसमें प्राण तक जाने का भय हो । जान पर नौबत …ताकत जोर । बल । शक्तिवसअत विस्तार । फैलावसकता शक्ति । ताकततौफीक संयोगात् किसी वस्तु का सुगमतापूर्वक प्राप्त हो जानाबित्त धन । दौलतलियाकत योग्यता । पात्रता । काबिलियतइख्तियार अधिकार
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें