🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:47:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

योग्यता
yogyatā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
योग्यता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. क्षमता । लायकी ।
२. बड़ाई ।
३. बुद्धिमानी । लियाकत । विद्वत्ता ।
४. सामर्थ्य ।
५. अनुकूलता । मुनासिवत । मुताविकत ।
६. औकात ।
७. गुण ।
८. इज्जत ।
९. उपयुक्तता ।
१०. स्वाभाविक चुनाव ।
११. तात्पर्यबोध के लिये वाक्य के तीन गुणों में से एक । शब्दों के अर्थसबध की संगति या संभवनीयता । जैसे,—'वह पानी में जल गया' इस वाक्य में यद्यपि अर्थसंबंध है, पर वह अर्थ संभव नहीं, इससे यह वाक्य योग्यता के अभाव से ठीक वाक्य न हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
योग्य—ता f. suitableness, fitness, propriety, ability, R.; Kathās. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (858,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
योग्यता 1 Ability, capability; न युद्धयोग्यतामस्य पश्यामि सह राक्षसैः Rām. --2 Fitness, propriety. --3 Appropriateness. --4 (In Nyāya phil.) Fitness or compatibility of sense, the absence of absurdity in the mutual connection of the things signified by the words; e. g. in अग्निना सिंचति there is no योग्यता; it is thus defined: --एकपदार्थेऽपरपदार्थसंसर्गो योग्यता Tarka K.; or पदार्थानां परस्परसंबंधे बाधाभावः S. D. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0898-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
योग्यता स्त्री योग्यस्य भावः तल् । १ सामर्थ्ये २ शाब्द- बोधसाधने “पदार्थे तत्र तद्वता योग्यता परिकीर्त्तिता” भाषा० उक्ते ३ तत्पदार्थे तत्पदार्थवत्तारूपे ४ परस्परान्वये बाधाभावरूपे वार्थे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4781,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
योग्यता, स्त्री, (योग्यस्य भावः । योग्य + तल् । टाप् ।) क्षमता । इति लोकप्रसिद्धिः ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ११३ । ९ । “तथान्यानप्ययोग्यानि योग्यतां यान्ति कालतः । योग्यान्ययोग्यतां यान्ति कालवश्या हि योग्यता ॥”) शाब्दबोधकारणविशेषः । स तु पादार्थानां परस्परसम्बन्धे वाधाभावः । इति साहित्य- दर्पणम् ॥ न्यायमते तत्पदार्थे तत्पदार्थवत्ता । यथा, -- “पदार्थे तत्र तद्वत्ता योग्यता परिकीर्त्तिता ।” इति भाषापरिच्छेदः ॥ “योग्यतां निरूपयति पदार्थ इत्यादिना । एकपदार्थेऽपरपदार्थसम्बन्धो योग्यता इत्यर्थः । तज्ज्ञानाभावाच्च वह्निना सिञ्चतीत्यादौ न शाब्दबोधः । नन्वेतस्या योग्यताया ज्ञानं शाब्दबोधात् प्राक् सर्व्वत्र न सम्भवति वाक्यार्थ- स्यापूर्व्वत्वादिति चेन्न तत्तत्पदार्थस्मरणे सति क्वचित् संशयरूपस्य क्वचिन्निश्चयरूपस्यापि योग्यताया ज्ञानस्य सम्भवात् । नव्यास्तु योग्यताज्ञानं न शब्दज्ञाने कारणं वह्निना सिञ्चति इत्यादौ सेके वह्निकरणकत्वाभाव- रूपायोग्यताया निश्चयेन प्रतिबन्धान्न ज्ञाब्द- बोधः । तदभावनिश्चयस्य लौकिकसन्निकर्षा- जन्यदोषविशेषाजन्यज्ञानपात्रे प्रतिबन्धकत्वात् शाब्दे प्रतिबन्धकत्वं सिद्धं योग्यताज्ञान- विलम्बाच्च शाब्दविलम्बोऽसिद्ध इति वदन्ति ।” इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-062-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "योग्यता" आता है (25)
औचिती औचित्य । उपयुक्तता । योग्यताक्षमता योग्यता । सामर्थ्य । शक्तिदक्षता निपुणता । योग्यता । कमालभाजनता भाजन होने का भाव । पात्रता । योग्यतापातनिका पात्रता । योग्यता । अनुरुपतापात्रता पात्र होने का भाव । अधिकार । योग्यता । लियाकतयोग्यत्व योग्य होने का भाव । योग्यताअर्हता योग्यता । उपयुक्तताफजीनगी योग्यता । बुद्धिमत्ता । अक्लमंदीलियाकत योग्यता । पात्रता । काबिलियतहैसियत योग्यता । सामर्थ्य । शाक्तिअह्लीयत योग्यता । पात्रता । निपुणताकाबिलीयत योग्यता । लियाकतक्षम शक्त । योहग्य । समर्थ । उपयुक्त । विशेष—हिंदी में यह शब्द केवल समस्त प…उपयोग काम । व्यवहार । इस्तेमाल । प्रयोग । प्रयोजनसामर्थ्य स्त्री॰संभावना कल्पना । भावना । अनुमान । फर्जकुशलता चतुराई । निपुणता । चालाकीजर्फ बरतन । भाजन । पात्रतौफीक संयोगात् किसी वस्तु का सुगमतापूर्वक प्राप्त हो जानामहारत अभ्यास । नश्कमाद्दा वह मूल तत्व जिससे कोई पदार्थ बना होसलाहीयत अच्छाई । खूबी । भलाईशाइस्तगी शिष्टता । सभ्यता । तहजीबउपयुक्तता ठीक उतरने का भाव । यथार्थता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें