🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:44:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

योग्यता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

योग्यता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

योग्यता

अर्थ: सामर्थ्य, सक्षमता

व्युत्पत्ति: योग्य + तल् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. योग्यता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. योग्यता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. योग्यता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. योग्यता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — योग्यता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायोग्यतायोग्यतेयोग्यताः
द्वितीयायोग्यताम्योग्यतेयोग्यताः
तृतीयायोग्यतयायोग्यताभ्याम्योग्यताभिः
चतुर्थीयोग्यतायैयोग्यताभ्याम्योग्यताभ्यः
पञ्चमीयोग्यतायाःयोग्यताभ्याम्योग्यताभ्यः
षष्ठीयोग्यतायाःयोग्यतयोःयोग्यतानाम्
सप्तमीयोग्यतायाम्योग्यतयोःयोग्यतासु
सम्बोधनहे योग्यतेहे योग्यतेहे योग्यताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — योग्यता
योग्यता
yogyatā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
योग्यता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. क्षमता । लायकी ।
२. बड़ाई ।
३. बुद्धिमानी । लियाकत । विद्वत्ता ।
४. सामर्थ्य ।
५. अनुकूलता । मुनासिवत । मुताविकत ।
६. औकात ।
७. गुण ।
८. इज्जत ।
९. उपयुक्तता ।
१०. स्वाभाविक चुनाव ।
११. तात्पर्यबोध के लिये वाक्य के तीन गुणों में से एक । शब्दों के अर्थसबध की संगति या संभवनीयता । जैसे,—'वह पानी में जल गया' इस वाक्य में यद्यपि अर्थसंबंध है, पर वह अर्थ संभव नहीं, इससे यह वाक्य योग्यता के अभाव से ठीक वाक्य न हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
योग्य—ता f. suitableness, fitness, propriety, ability, R.; Kathās. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (858,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
योग्यता 1 Ability, capability; न युद्धयोग्यतामस्य पश्यामि सह राक्षसैः Rām. --2 Fitness, propriety. --3 Appropriateness. --4 (In Nyāya phil.) Fitness or compatibility of sense, the absence of absurdity in the mutual connection of the things signified by the words; e. g. in अग्निना सिंचति there is no योग्यता; it is thus defined: --एकपदार्थेऽपरपदार्थसंसर्गो योग्यता Tarka K.; or पदार्थानां परस्परसंबंधे बाधाभावः S. D. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0898-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
योग्यता स्त्री योग्यस्य भावः तल् । १ सामर्थ्ये २ शाब्द- बोधसाधने “पदार्थे तत्र तद्वता योग्यता परिकीर्त्तिता” भाषा० उक्ते ३ तत्पदार्थे तत्पदार्थवत्तारूपे ४ परस्परान्वये बाधाभावरूपे वार्थे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4781,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
योग्यता, स्त्री, (योग्यस्य भावः । योग्य + तल् । टाप् ।) क्षमता । इति लोकप्रसिद्धिः ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ११३ । ९ । “तथान्यानप्ययोग्यानि योग्यतां यान्ति कालतः । योग्यान्ययोग्यतां यान्ति कालवश्या हि योग्यता ॥”) शाब्दबोधकारणविशेषः । स तु पादार्थानां परस्परसम्बन्धे वाधाभावः । इति साहित्य- दर्पणम् ॥ न्यायमते तत्पदार्थे तत्पदार्थवत्ता । यथा, -- “पदार्थे तत्र तद्वत्ता योग्यता परिकीर्त्तिता ।” इति भाषापरिच्छेदः ॥ “योग्यतां निरूपयति पदार्थ इत्यादिना । एकपदार्थेऽपरपदार्थसम्बन्धो योग्यता इत्यर्थः । तज्ज्ञानाभावाच्च वह्निना सिञ्चतीत्यादौ न शाब्दबोधः । नन्वेतस्या योग्यताया ज्ञानं शाब्दबोधात् प्राक् सर्व्वत्र न सम्भवति वाक्यार्थ- स्यापूर्व्वत्वादिति चेन्न तत्तत्पदार्थस्मरणे सति क्वचित् संशयरूपस्य क्वचिन्निश्चयरूपस्यापि योग्यताया ज्ञानस्य सम्भवात् । नव्यास्तु योग्यताज्ञानं न शब्दज्ञाने कारणं वह्निना सिञ्चति इत्यादौ सेके वह्निकरणकत्वाभाव- रूपायोग्यताया निश्चयेन प्रतिबन्धान्न ज्ञाब्द- बोधः । तदभावनिश्चयस्य लौकिकसन्निकर्षा- जन्यदोषविशेषाजन्यज्ञानपात्रे प्रतिबन्धकत्वात् शाब्दे प्रतिबन्धकत्वं सिद्धं योग्यताज्ञान- विलम्बाच्च शाब्दविलम्बोऽसिद्ध इति वदन्ति ।” इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-062-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "योग्यता" आता है (25)
औचिती औचित्य । उपयुक्तता । योग्यताक्षमता योग्यता । सामर्थ्य । शक्तिदक्षता निपुणता । योग्यता । कमालभाजनता भाजन होने का भाव । पात्रता । योग्यतापातनिका पात्रता । योग्यता । अनुरुपतापात्रता पात्र होने का भाव । अधिकार । योग्यता । लियाकतयोग्यत्व योग्य होने का भाव । योग्यताअर्हता योग्यता । उपयुक्तताफजीनगी योग्यता । बुद्धिमत्ता । अक्लमंदीलियाकत योग्यता । पात्रता । काबिलियतहैसियत योग्यता । सामर्थ्य । शाक्तिअह्लीयत योग्यता । पात्रता । निपुणताकाबिलीयत योग्यता । लियाकतक्षम शक्त । योहग्य । समर्थ । उपयुक्त । विशेष—हिंदी में यह शब्द केवल समस्त प…उपयोग काम । व्यवहार । इस्तेमाल । प्रयोग । प्रयोजनसामर्थ्य स्त्री॰संभावना कल्पना । भावना । अनुमान । फर्जकुशलता चतुराई । निपुणता । चालाकीजर्फ बरतन । भाजन । पात्रतौफीक संयोगात् किसी वस्तु का सुगमतापूर्वक प्राप्त हो जानामहारत अभ्यास । नश्कमाद्दा वह मूल तत्व जिससे कोई पदार्थ बना होसलाहीयत अच्छाई । खूबी । भलाईशाइस्तगी शिष्टता । सभ्यता । तहजीबउपयुक्तता ठीक उतरने का भाव । यथार्थता

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
योग्यतायोग्यता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: योग्यता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | योग्यता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

योग्यता 📚 ➤ सामर्थ्य, सक्षमता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
योग्यता 📚क्षमता । लायकी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • योग्यता = योग्य + ता कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬