🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:52:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पोटा
poṭā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्त्री-पुरुष दोनों लक्षणों वाली (2.6.15)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पोटा † वि॰ [सं॰ प्लुत?] तराबोर । उ॰—मेह सुजल पोटाँ महीं, सावण करता सैल ।—बाँकी॰ ग्रं॰, भा॰ २ पृ॰ ७ ।
पोटा २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पुट (= थैली) अथवा देशी, पोट्ट, भरा॰, पोट (= पेट)] [स्त्री॰ अल्पा॰ पोटी]
१. पेट की थैली । उदराशय । मुहा॰—पोटा तर होना = पास में धन होने से प्रसन्नता और निश्चिंतता होना । पास में माल रहने से बेफिक्री होना ।
२. कलेजा । साहस । सामर्थ्य । पित्ता । जैसे,—किसका पोटा है जो उनके विरुद्ध कुछ कर सके ।
३. समाई । औकात । बिसात ।
४. आँख की पलक ।
५. उँगली का छोर ।
पोटा ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पोत]
१. चिड़िया का बच्चा जिसे पर न निकले हों । गेदा ।
२. अंकुर । उ॰—नाभी माहिं भया कुछ दीरघ पोटा सा दरसाया ।—दरिया॰ बानी, पृ॰ ५६ । यौ॰—चेंगी पोटे ।
पोटा ४ संज्ञा पुं॰ [?] नाक का मल या श्लेष्मा । क्रि॰ प्र॰—बहना ।
पोटा ५ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह स्त्री जिसमें पुरुष के से लक्षण हों । नृलक्षणा स्त्री । पुरुषलक्षणों से युक्त । जैसे, दाढी़ या मूँछ के स्थान पर बाल उगना ।
२. दासी ।
३. घड़ियाल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पोटा f. a hermaphrodite or a woman with a beard, Hcar.
a female servant or slave, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (650,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पोटा 1 A masculine woman, a woman with a beard or such other masculine features. --2 A hermaphrodite. --3 A female servant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0721-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पोटा स्त्री चु० पुट--अच् । पुरुषलक्षणयुक्तायां स्त्रियाम् । अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4421,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पोटा, स्त्री, (पुटति स्त्रीपुरुषस्वरूपं संश्लिष्य- तीति । पुट + अच् । टाप् च ।) स्त्रीपुंस- लक्षणा । इत्यमरः । २ । ६ । १५ ॥ स्त्रीपुंसयो- र्लक्षणं चिह्रं स्तनश्मश्र्वादिरूपं यस्यां सा । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-234-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पोटा" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें