🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:13:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पोटा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पोटा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पोटा

अर्थ: मरदानी स्त्री, पुरुषों की भाँति दाढ़ी वाली स्त्री

संस्कृत: नपुंसकम् · पर्याय: तृतीयाप्रकृति, शण्ढ, क्लीब, षण्ड, नपुंसक

व्युत्पत्ति: पुट्+अच्+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पोटा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पोटा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. पोटा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. पोटा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. पोट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. पोट (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पोटा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापोटापोटेपोटाः
द्वितीयापोटाम्पोटेपोटाः
तृतीयापोटयापोटाभ्याम्पोटाभिः
चतुर्थीपोटायैपोटाभ्याम्पोटाभ्यः
पञ्चमीपोटायाःपोटाभ्याम्पोटाभ्यः
षष्ठीपोटायाःपोटयोःपोटानाम्
सप्तमीपोटायाम्पोटयोःपोटासु
सम्बोधनहे पोटेहे पोटेहे पोटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पोटा
पोटा
poṭā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्त्री-पुरुष दोनों लक्षणों वाली (2.6.15)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पोटा † वि॰ [सं॰ प्लुत?] तराबोर । उ॰—मेह सुजल पोटाँ महीं, सावण करता सैल ।—बाँकी॰ ग्रं॰, भा॰ २ पृ॰ ७ ।
पोटा २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पुट (= थैली) अथवा देशी, पोट्ट, भरा॰, पोट (= पेट)] [स्त्री॰ अल्पा॰ पोटी]
१. पेट की थैली । उदराशय । मुहा॰—पोटा तर होना = पास में धन होने से प्रसन्नता और निश्चिंतता होना । पास में माल रहने से बेफिक्री होना ।
२. कलेजा । साहस । सामर्थ्य । पित्ता । जैसे,—किसका पोटा है जो उनके विरुद्ध कुछ कर सके ।
३. समाई । औकात । बिसात ।
४. आँख की पलक ।
५. उँगली का छोर ।
पोटा ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पोत]
१. चिड़िया का बच्चा जिसे पर न निकले हों । गेदा ।
२. अंकुर । उ॰—नाभी माहिं भया कुछ दीरघ पोटा सा दरसाया ।—दरिया॰ बानी, पृ॰ ५६ । यौ॰—चेंगी पोटे ।
पोटा ४ संज्ञा पुं॰ [?] नाक का मल या श्लेष्मा । क्रि॰ प्र॰—बहना ।
पोटा ५ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह स्त्री जिसमें पुरुष के से लक्षण हों । नृलक्षणा स्त्री । पुरुषलक्षणों से युक्त । जैसे, दाढी़ या मूँछ के स्थान पर बाल उगना ।
२. दासी ।
३. घड़ियाल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पोटा f. a hermaphrodite or a woman with a beard, Hcar.
a female servant or slave, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (650,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पोटा 1 A masculine woman, a woman with a beard or such other masculine features. --2 A hermaphrodite. --3 A female servant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0721-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पोटा स्त्री चु० पुट--अच् । पुरुषलक्षणयुक्तायां स्त्रियाम् । अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4421,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पोटा, स्त्री, (पुटति स्त्रीपुरुषस्वरूपं संश्लिष्य- तीति । पुट + अच् । टाप् च ।) स्त्रीपुंस- लक्षणा । इत्यमरः । २ । ६ । १५ ॥ स्त्रीपुंसयो- र्लक्षणं चिह्रं स्तनश्मश्र्वादिरूपं यस्यां सा । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-234-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पोटा" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पोटापोटा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पुट् + अच्)
अन्य सम्भावना: पोटा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | पोटा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पोटा 📚 ➤ मरदानी स्त्री, पुरुषों की भाँति दाढ़ी वाली स्त्री
संस्कृत: नपुंसकम् · पर्याय: तृतीयाप्रकृति, शण्ढ, क्लीब, षण्ड, नपुंसक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पोटा 📚† वि॰ तराबोर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पोटा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पोटा: पुट् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें