🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अम
ama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अम १ वि॰ [सं॰] अपक्व । कच्चा [को॰] ।
अम २ संज्ञा पुं॰
१. बीमारी का कारण ।
२. बीमारी । रोग ।
३. दाब । भार (को॰) ।
४. शक्ति । बल (को॰) ।
५. भय । डर (को॰) ।
६. सेवक । नौकर ।
७. प्राणवायु (को॰) ।
८. वह स्थिति या अवस्था जो अमित हो (को॰) ।
अम ३ पु † सर्व [सं॰ अस्मत्-, प्रा॰ अन्ह] दे॰ हम । उ॰—महाराणी जसराज री यां बोली तिणवार । प्रथम अमां पखाहिए खग धाराजल धार । रा॰ रू॰, पृ॰ ३३ ।
अम पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ आम्र, प्रा॰ अब, अंव, पु अंभ] आम । विशेष—समस्त पदों में यह प्रायः पहले आता है; जैसे, अमचूर, अमरस, अमरसी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अम m. impetuosity, violence, strength, power, RV.; VS.; AV.
depriving of sensation, fright, terror, RV.
disease, L.
2. अम mfn. (pron.; cf. अमु) this, AV. xiv, 2, 71 (quoted in ŚBr. xiv & ĀśvGṛ.) [The word is also explained by प्राण, ‘soul’, cf. Comm. on ChUp. v, 2, 6.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (80,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अम a. Unripe (as fruit). --मः 1 Going. --2 Pressure, weight; strength, power (बलं). --3 Fright, terror. --4 Sickness, disease. --5 A servant, follower, an attendant. --6 Vital air, life-wind (प्राण). --7 This, self. --8 Unmeasured state. --मा 1 Soul. --2 Unmeasured state.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0148-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम रीगे चुरा० उभय० सेट् अक० पीडने सक० । अमयति- ने आमिमत् त । “यस्या उदरमामयत्” ॠ० १०८६, ८ मा च नः किञ्चनाममत्” अथ० ६, ३७, ३ । अमितः- आन्तः घञादौ कृति अमः--आमः अमी--आमी ।
अम गतौ भोजने भ्वादि० सक० शब्दे च अक० सेट् प० । अमति आमीत् । “किशूरपत्निनस्त्वमभ्यमीषि” १०, ८६, ८ वेदे शपोलुकि ईट् । अमतः अमतिः अमनिसः ।
अम पु० अम--रोगे घञ् । १ रोगे “अम--गतौ अच् । प्राणे सर्व्वदागतिमत्त्वातस्य तथात्वम् । “बाग्वै सामैषा सा चामश्चेति वृ० उ० “अमो नामासि अमा हि सर्व्व- मिदम् छा० उ० । अमः प्राणः भा० । अमति सह- गच्छति । सेवके “याहि राजेवामँवा” इभेन य० १३, ९ । “अमवान् सेवकान्” वेदी० ४ अपक्वफलादौ न० शब्दर० । प्राणहेतुत्वात् ५ बले “सेनेव सृष्टामं दधाति” ऋ० १, ६६, ४, अमं बलम् भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0316,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम क् रोगे । क आमयति व्याधिर्लोकं । इति दुर्गादासः ॥
अम गतौ । भजने । शब्दे । अमति । इति दुर्गा- दासः ॥
अमं, त्रि, (अम् + भावे घञ्, मान्तत्वान्न वृद्धिः, अमो रोगो विद्यते अस्मात्, अर्शआद्यच्, प्रायेण अपक्वफलभक्षणेनरोगोत्पत्ते स्तस्य तथात्वं ।) अपक्वफलादि । इति शब्दरत्नावली ॥ रोगे पुं । इति मुग्धबोधव्याकरणं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-081-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें