🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:41:56 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अमंगल
amaṃgala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमंगल १ वि॰ [हिं॰ अमंङ्गल]
१. मंगलशून्य । अशुभ ।
२. भाग्यहीन । अभागा [को॰] ।
अमंगल २ संज्ञा पुं॰
१. अकल्याण । अहित । अशुभ । दुःख ।
२. दुर्भाग्य (को॰) ।
३. रेंड़का पेड़ । रेंड़ । एरंड ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-मङ्गल mfn. inauspicious, unlucky, evil, Ragh. xii, 43, &c.
अ-मङ्गल m. the castor oil tree, Ricinus Communis, L.
अ-मङ्गल n. inauspiciousness, ill-luck, Kum.; Veṇīs.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (80,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमंगल --ल्य a. 1 Inauspicious, evil, ill; R. 12. 43; ˚अभ्यासरतिं Ku. 5. 65; अमंगल्यं शीलं तव भवतु नामैकमखिलं Puṣpadanta. --2 Unlucky, unfortunate. --लः The castor-oil tree (एरंड). --लं Inauspiciousness, illluck; evil; oft. used in dramatic literature; शांतं पापं प्रतिहतममंगलं; cf. God forbid.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0148-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमङ्गलं, क्ली, (नास्ति मङ्गलं शुभं यस्मात् तत् ।) अशुभसूचकं । तद्यथा -- “सार्द्धं सैन्यसमूहैश्च वाद्यभाण्डैरसङ्ख्यकैः । ददर्शामङ्गलं राजा पुरो वर्त्मनि वर्त्मनि ॥ ययौ तथापि समरं न जगाम गृहं पुनः । मुक्तकेशीं छिन्ननासां रुदन्तीञ्च दिगम्बरां ॥ कृष्णवस्त्रपरीधानामपरां विधवामपि । मुखदुष्टां योनिदुष्टां व्याधियुक्ताञ्च कुट्टिनीं । पतिपुत्त्रविहीनाञ्च डाकिनीं पुंश्चलीमहो । कुम्भकारं तैलकारं व्याधं सर्पोपजीविनं ॥ कुचेलमतिरूक्षाङ्गं नग्नं काषायवासिनं । अङ्गविक्रयिणञ्चैव कन्याविक्रयिणं तथा ॥ चितां दग्धशवं भस्म निर्व्वाणाङ्गारमेव च । सर्पक्षतनरं सर्पं गोधाञ्च शशकं विषं ॥ श्राद्धपात्रञ्च पिण्डञ्च मोटकं वानरं तथा । देवलं वृषवाहञ्च शूद्रश्राद्धान्नभोजिनं ॥ शूद्रान्नपाचकं शूद्रयाजकं ग्रामयाजकं । कुशपुत्तलिकाञ्चैव शवदाहनकारिणं ॥ शून्यकुम्भं भग्नकुम्भं तैलं लवणमस्थि च । कार्पासं कच्छपं चूर्णं कुक्कुरं शब्दकारिणं ॥ दक्षिणे च शृगालञ्च कुर्व्वन्तं भैरवं रवं । कपर्द्दकञ्च क्षौरञ्च छिन्नकेशं नखं मलं ॥ कलहञ्च विलापञ्च विलापकारिणं जनं । अमङ्गलं वदन्तञ्च रुदन्तं शोककारिणं ॥ मिथ्यासाक्षिप्रदातारं चौरञ्च नरघातिनं । पुंश्चलीपतिपुत्त्रञ्च पुंश्चल्योदनभोजिनं ॥ देवतागुरुविप्राणां वस्तुवित्तापहारिणं । दत्तापहारिणं दस्युं हिंसकं सूचकं खलं ॥ पितृमातृविरक्तञ्च द्विजाश्वत्यविधातिनं । सत्यघ्नञ्च कृतघ्नञ्च स्थाप्यापहारिणं जनं ॥ विप्रद्रोहं मित्रद्रोहं क्षतं विश्वासघातकं । गुरुदेवद्विजानाञ्च निन्दकं स्वाङ्गघातकं ॥ जीवानां घातकञ्चैव स्वाङ्गहीनञ्च निर्द्दयं । व्रतोपवासहीनञ्च दीक्षाहीनं नपुंसकं ॥ गलितव्याधिगात्रञ्च काणं वधिरमेव च । पुक्कसं छिन्नलिङ्गञ्च सुरामत्तं सुरां तथा ॥ क्षिप्तं वमन्तं रुधिरं महिषं गर्द्दभं तथा । मूत्रं पुरीषं श्लेष्माणं कन्थिनं नृकपालिनं ॥ झञ्झावातं रक्तवृष्टिं वात्याञ्च वृक्षपातनं । वृकञ्च शूकरं गृव्रं श्येनं कङ्कञ्च भल्लुकं ॥ पाशञ्च शुष्ककाष्ठञ्च बायसं गन्धकं तथा । [] अग्रदानिब्राह्मणञ्च तन्त्रमन्त्रोपजीविनं ॥ वैद्यञ्च रक्तपुष्पञ्चैवौषधं तुषमेव च । कुवार्त्तां मृतवार्त्ताञ्च विप्रशापञ्च दारुणं ॥ दुर्गन्धवातं दुःशब्दं राजा संप्राप वर्त्मनि । मनश्च कुत्सितं प्राणाः क्षुभिताश्च निरन्तरं ॥ वामाङ्गस्पन्दनं देहजाड्यं राज्ञो बभूव ह । तथापि राजा निःशङ्को दर्शं दर्शममङ्गलं” ॥ इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ३५ अध्यायः ॥
अमङ्गलः, पुं, (नास्ति मङ्गलं यस्य) एरण्डवृक्षः ॥ इति शब्दचन्द्रिका ॥
अमङ्गलः, त्रि, (न मङ्गलः, नञ्समासः ।) मङ्गल- शून्यः । अकुशलः । यथा । “अमङ्गलं रूपमिदं दधत् कथं” । इति विद्वन्मोदतरङ्गिणी ॥ मङ्गला- भावे क्ली । यथा । “अमङ्गलाभ्यासरतिं विचिन्त्य तं” । इति कुमारसम्भवः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-081-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अमंगल" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें