🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:43:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

माला
mālā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सिर पर पहनी माला (2.6.136) माल्य · स्रज्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
माला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पंक्ति । अवली । जैसे, पर्वतमाला ।
२. फुलों का हार । गजरा । विशेष—मालाएँ प्रायः फुलों, मोतियों, काठ या पत्थर के मनकों, कुछ वृक्षो के बीजों अथवा सीने, चाँदी आदि धातुओं से बने हुए दानों से बनाई जाती है । फुल या मनके आदि धागे में गुँथे होते हैं और धागे के दोनों छोर एक साथ किसी बड़े फुल या उसके गुच्छे या दाने में पिरोकर बाँध दिए जाते हैं । मालाएँ प्रायः शोभा के लिये धारण की जाती है । भिन्न भिन्न संप्रदायों की मालाएँ भिन्न भिन्न आकार और प्रकार की होती है और उनका उपयोग भी भिन्न होता है । हिंदुओं की जप करने की मालाएं १०८ दानों या मनकों की अथवा इसके आधे, चौथाई या छठे भाग की होती है । भिन्न भिन्न संप्रदायों के लोग भिन्न भिन्न पदार्थों की मालाएँ धारण करते हैं । जैसे, वैष्णव तुलसी की, शैव रुद्राक्ष की, शक्ति, रक्त चंदन, स्फटिक या रुद्राक्ष की तथा अन्य संप्रदाय के लोग अन्य पदार्थों की मालाएँ धारण करते हैं । वह माला जिसमें अठारह या नौ दाने होते हैं, सुमिरने कहलाती है । पर्या॰—माल्य । स्त्रक । मालिका । गुणिका । गुणंतिका । मुहा॰—माला फेरना=जपना । जप करना । भजन करना ।
३. समुह । झुंड । जैसे, मेघमाला ।
४. एक नदी का नाम ।
५. दुर्वा । दुव ।
६. भुईँ आँवला ।
७. कतार । श्रेणी । लर (को॰) ।
८. उपजाति छंद के एक भेद का नाम । इसके प्रथम और द्वितीय चरण में जगण, तगण, जगण और अंत में दो गुरु तथा तीसरे और चौथे चरण में दो तगण, फिर जगण और अंत में दो गुरु होते हैं । ‡
९. काठ की लंबी डोकिया जिसमें बच्चों के लगाने का उबटन और तेल आदि रखा जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माला f. See col. 3
माला f. a wreath, garland, crown, GṛŚrS.; MBh. &c.
a string of beads, necklace, rosary, Kāv.; Pañcat. (cf. अक्ष- and रत्न-म्˚)
a row, line, streak, MBh.; Kāv. &c.
a series, regular succession (with नाम्नाम्, a collection of words arrayed in a series, a vocabulary, dictionary; cf. नाम-म्˚)
a kind of Krama-pātha (cf. क्रम-माला)
N. of various metres, Col.
(in rhet.) a series of epithets or similes, W.
(in dram.) a series of offerings for obtaining any object of desire (Śak. iii, 17), Sāh.
(in astrol.) a partic. Dala-yoga (q.v.), VarBṛS., Sch.
Trigonella Corniculata, L.
N. of a river, MBh.
of a glossary.
माला मालिन्. See p. 813, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (813,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माला [मल् संज्ञायां कर्तरि घञ्] 1 A garland, wreath, chaplet; अनधिगतपरिमलापि हि हरति दृशं मालतीमाला Vās. --2 A row, line, series, succession; गंडोड्डीनालिमाला Māl. 1. 1; आबद्धमालाः Me. 9. --3 A group, cluster, collection. --4 A string, necklace; as in रत्नमाला. --5 A rosary, chain; as in अक्षमाला. --6 A streak; as in तडिन्माला, विद्युन्माला. --7 A series of epithets. --8 (In dramas) The offering of several things to obtain a wish. --Comp. --उपमा a variety of Upamā or simile, in which [] one Upameya is compared to several Upamānas; e. g. अनयेनेव राज्यश्रीदैन्यनेव मनस्विता । मम्लौ साथ विषादेन पद्मिनीव हिमांभसा K. P. 10. --कंटः N. of a plant (अपामार्ग). --करः, --कारः {1} a garland-maker, florist, gardener; कृती मालाकारो बकुलभुपि कुत्रापि निदधे Bv. 1. 54; Pt. 1. 220. {2} the tribe of gardeners. --गुणः a necklace. --तृणं a kind of fragrant grass. --दीपकं a variety of दीपक; Mammaṭa thus defines it: --मालादीपकमाद्यं चेद्यथोत्तरगुणावहम् K. P. 10; see the example given ad loc. --धर a. wearing a garland.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0863-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माला स्त्री मल--संज्ञायां कर्त्तरि घञ् । १ चेण्यां हेम- [] जपसंख्यार्थे रुद्राक्षादिवीजसघात्मके २ माल्यभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4752-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माला, स्त्री, (माति मानहेतुर्भवतीति । मा + “ऋज्रेन्द्राग्रवज्रे ।” उणा० २ । २८ । इति रन् रस्य लत्वम् टाप् च । यद्वा, मां शोभां लाति इति । ला + कः टाप् ।) श्रेणी । तत्पर्य्यायः । राजिः २ लेखा ३ तती ४ वीची ५ आली ६ आवलिः ७ पङ्क्तिः ८ धारणी ९ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३१५ । मूर्द्ध्नि न्यस्तपुष्पदाम । अन्यत्राप्युपचारात् ॥ तत्पर्य्यायः । माल्यम् २ स्रक् ३ । इत्यमरः । २ । ६ । १३५ ॥ मालिका ४ मालाका ५ मालका ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ गणनिका ७ गुणा- न्तिका ८ । इति वराहपुराणम् ॥ सा त्रिविधा यथा, -- “माला तु त्रिविधा देवि ! वर्णाक्षपर्व्वभेदतः ।” इति मत्स्यसूक्तवचनम् ॥ * ॥ अथ मालानिर्णयः । तत्र करमाला । सनत्- कुमारसंहितायाम् । ‘तर्जनी मध्यमानामा कनिष्ठा चेति ताः क्रमात् ॥ तिस्रोऽङ्गुल्यस्त्रिपर्व्वाणो मध्यमा चैकपर्व्विका । पर्व्वद्वयं मध्यमाया मेरुत्वेनोपकल्पयेत् ॥ क्रममाह । अनामामध्यमारभ्य कनिष्ठादित एव च । तर्जनीमूलपर्य्यन्तं दशपर्व्वसु संजपेत् ॥ तथा, -- अनामामूलमारभ्य कनिष्ठादित एव च । तर्जनीमध्यपर्य्यन्तमष्टपर्व्वम संजपेत् ॥ [] एतद्वचनन्तु अष्टोत्तरशतादिविषयम् ॥ * ॥ शक्तिविषये पुनः । श्रीक्रमे । अनामिकात्रयं पर्व्व कनिष्ठादित्रिपर्व्विका । मध्यमायाश्च त्रितयं तर्जनीमूलपर्व्वणि । तर्जन्यग्रे तथा मध्ये यो जपेत् स तु पापकृत् ॥ हंसपारमेश्वरे । पर्व्वद्बयमनामायाः परिवर्त्तेन वै क्रमात् । पर्व्वत्रयं मध्यमायास्तर्जन्येकं समाहरेत् ॥ पर्व्वद्बयन्तु तर्जन्या मेरुं तद्बिद्धि पार्व्वति ! । शक्तिमाला समाख्याता सर्व्वतन्त्रप्रदीपिका ॥ तथा । अनामामूलमारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण च । मध्यमामूलपर्य्यन्तमष्टपर्व्वसु संजपेत् ॥ * ॥ श्रीविद्यायामयं विशेषः । अनामाया मध्यमाया मूलाग्रञ्च द्वयं द्बयं । कनिष्ठायाश्च तर्जन्यास्त्रयं पर्व्व सुरेश्वरि ! ॥ अनामामध्यमायाश्च मेरुः स्याद्द्वितयं शुभम् । प्रदक्षिणक्रमाद्देवि ! जपेत्त्रिपुरसुन्दरीम् ॥” इति यामलवचनात् ॥ मुण्डमालातन्त्रे । “अनामिका द्वयं पर्व्वप्रादक्षिण्यक्रमेण तु । तर्जनीमूलपर्य्यन्तं करमाला प्रकीर्त्तिता ॥ कनिष्ठामूलमारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण च । तर्जनीमूलपर्य्यन्तमष्टपर्व्वसु संजपेत् ॥” इदमपि अष्टोत्तरशतादिविषयम् ॥ * ॥ अङ्गुलीर्न वियुञ्जीत किञ्चिदाकुञ्चिते तले । अङ्गुलीनां वियोगाच्च छिद्रे च स्रवते जपः ॥ अन्यत्रापि । अङ्गुल्यग्रेषु यज्जप्तं यज्जप्तं मेरुलङ्घने । पर्व्वसन्धिषु यज्जप्तं तत्सर्व्वं निष्फलं भवेत् ॥ गणनाविधिमुल्लङ्घ्य यो जपेत्तज्जपं यतः । गृह्णन्ति राक्षसास्तेन गणयेत् सर्व्वथा बुधः ॥ तत्राङ्गुलिजपं कुर्व्वन् साङ्गुष्ठाङ्गुलिभिर्जपेत् । साङ्गुष्ठेन विना कर्म्म कृतं तदफलं भवेत् ॥ विश्वसारे । जपसंख्या तु कर्त्तव्या नासंख्यातं जपेत् सुधीः । नसंख्याकारकस्यास्य सर्व्वं भवति निष्फलम् ॥ तन्त्रे । हृदये हस्तमारोप्य तिर्य्यक् कृत्वा कराङ्गुलीः । आच्छाद्य वाससा हस्तौ दक्षिणेन सदा जपेत् ॥ इति करमाला ॥ * ॥ जपसंख्यायां निषिद्धद्रव्यमाह यामले । नाक्षतैर्हस्तपर्व्वैर्वा न धान्यैर्नच पुष्पकैः । न चन्दनैर्मृत्तिकया जपसंख्यां न कारयेत् ॥ विहितद्रव्यमाह । लाक्षाकुशीदसिन्दूरगोमयञ्च करीषकम् । एभिर्निर्म्माय गुटिकां जपसंख्यान्तु कारयेत् ॥ अथ वर्णमाला । सनत्कुमारे । क्रमोत्क्रमगतैर्मालामातृकार्णैः क्षमेरुकैः । सबिन्दुकैः साष्टवर्गैरन्तर्यजनकर्म्मणि ॥ आदिकु चु टु पु यु शवोऽष्टौ वर्गाः प्रकीर्त्तिताः । तद्यंथा । अकारादिवर्णान् सबिन्दून् प्रत्येकं [] कृत्वा शतं संजप्य अकारादीनां वर्णानां कवर्गादीनाञ्चान्तिमं वर्णं सानुस्वारं कृत्वा पूर्व्व- मुच्चार्य्य शेषाष्टव
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "माला" आता है (26)
ग्रैवेयक गले में पहनने का गहना । जैसे,—हार, माला, हैकल, हुमेल आदिशामीली स्रक् । मालासूत्राली माला । हारमालका मालामालाका माला । हारस्वरांत (शब्द) जिसके अंत में कोई स्वर हो । जैसे,—माला, टोपीजपनी मालाकठुला गले की माला जो बच्चों को पहनाई जाती है । दे॰ 'कठला'तसबीह सुमिरिनी । माला । जपमाला । (मुसल॰)मनिया गुरिया । मनिका । दाना जो माला में पिरोया होसीरीज एक ही वस्तु का लगातार क्रम । सिलसिला । श्रेणी । लड़ी । माला । जैसे,—बा…अवट गड्ढ़ा । कुंडक्रम पैर रखने की क्रिया । डग भरने की क्रियारुचक वास्तुविद्या के अनुसार ऐसा घर जिसके चारों ओर के अलिंद (चवूतरा या परिक्…अवपात गिराव । पतन । अध:पतनमाल्य फूलमालिका पंक्तिदाम रस्सी । रज्जु । यौ॰— दामोदरदामन् रस्सीसेल बरछा । भाला । साँगत्रिष्टुभ् एक वैदिक छंद जिसके प्रत्येक चरण में ग्यारह अक्षर होते हैं । विशेष—इसका…गजरा गाजर के पत्ते जो चौपायों को खिलाए जाते हैंसैफी तिरछा । तिर्यक्पहनाना दूसरे को कपड़े, आभूषण आदि धारण कराना । किसी के शरीर पर पहनने की कोई ची…माल्यक दमनक दौनावज्रडाकिनी महायान शाखा के तांत्रिक बौद्धों की उपास्य डाकिनियों का एक वर्ग । विशेष…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें